Kỹ Năng Sống

Loi bai tho tho xuan vu hoang chuong

Đôi nét về cuộc đời và sự nghiệp của nhà thơ Trần Đăng Khoa

Trần Đăng Khoa sinh vào tháng 4 năm 1958, quê ông ở huyện Nam Sách, tỉnh Hải Dương. Ông là một nhà thơ, nhà báo, biên tập viên Tạp chí văn nghệ Quân đội đồng thời cũng là hội viên của Hội nhà văn Việt Nam.

Nội dung chính

  • Đôi nét về cuộc đời và sự nghiệp của nhà thơ Trần Đăng Khoa
  • THẾGIỚI NGHỆTHUẬT THƠ TRẦN ĐĂNG KHOA NIÊN THIẾU
  • Thơ trần đăng khoa dưới góc nhìn tư duy nghệ thuật
  • Tác giả Trần Đăng Khoa
  • Video liên quan

Ông từng đảm nhiệm chức vụ Trưởng ban Văn học Nghệ thuật, Giám đốc hệ phát thanh có hình VOVTV của Đài tiếng nói Việt Nam và hiện tại ông đang giữ chức Phó Bí thư Đảng uỷ Đài tiếng nói Việt Nam.

Suốt sự nghiệp sáng tác, Trần Đăng Khoa đã nhận được nhiều giải thưởng cho những đóng góp của mình với văn chương nước nhà, như Giải thưởng thơ của báo Thiếu niên Tiền phong trong giai đoạn từ năm 1968 đến 1971, Giải nhất báo Văn nghệ năm 1982 và Giải thưởng Nhà nước năm 2000 về văn học nghệ thuật.

tran dang khoa hinh anh 1 - Trần Đăng Khoa: Người mang nhạc điệu thả vào vần thơ

Chân dung nhà thơ Trần Đăng Khoa

Từ nhỏ, nhà thơ đã được nhiều người biết đến với khả năng văn chương xuất sắc và được mệnh danh là Thần đồng của thi ca Việt Nam.

Tác phẩm đầu tay Con bướm vàng của Trần Đăng Khoa được đăng báo khi ông chỉ vừa tròm tám tuổi. Vài năm sau, tập thơ đầu tiên mang tên Từ góc sân nhà em được nhà xuất bản Kim Đồng phát hành năm 1968 khi ông lên mười tuổi.

Tác phẩm nổi bật nhất thời điểm đó của ông là Hạt gạo làng ta, sáng tác năm 1968, được thi sĩ Xuân Diệu hiệu đính và nhạc sĩ Nguyễn Viết Bính phổ nhạc năm 1971.

Cùng năm đó, Trần Đăng Khoa cũng đã đề nghị đổi câu thơ “Đường ta đi rộng thênh thang tám thước” trong bài thơ Ta đi tới của nhà thơ Tố Hữu thành “Đường ta đi rộng thênh thang ta bước” và khiến giới văn học Việt Nam lúc bấy giờ rất ngỡ ngàng.

Khi đang còn học lớp mười tại trường phổ thông cấp III Nam Sách, nhà thơ Trần Đăng Khoa đã nhập ngũ và phục chiến đấu tại Tiểu đoàn 691 Trung đoàn 2 Quân tăng cường Hải Hưng.

Khi đất nước hòa bình thống nhất, ông được điều về quân chủng hải quân, sau đó ông theo học Trường Viết văn Nguyễn Du và được cử sang học tại Viện Văn học Thế giới M. Gorki thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Nga.

Về nước ông công tác tại một số đơn vị trong Quân đội, đến năm 1994 ông về sinh hoạt tại Tạp chí Văn nghệ Quân đội. Từ năm 2004 Trần Đăng Khoa chuyển về công tác tại Đài Tiếng nói Việt Nam cho đến nay với quân hàm Thượng tá.

Type your search query and hit enter:

  • Homepage
  • Nhà Thơ

Nhà Thơ

THẾGIỚI NGHỆTHUẬT THƠ TRẦN ĐĂNG KHOA NIÊN THIẾU

Bạn đang xem bản rút gọn của tài liệu. Xem và tải ngay bản đầy đủ của tài liệu tại đây (765.96 KB, 70 trang )

TRƯỜNG ĐẠI HỌC AN GIANG
KHOA SƯ PHẠM

TRẦN THỊ ĐỊNH
LỚP DH5C1

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC SƯ PHẠM
NGÀNH NGỮ VĂN

THẾ GIỚI NGHỆ THUẬT THƠ TRẦN ĐĂNG KHOA
THỜI NIÊN THIẾU

Giảng viên hướng dẫn:
Th.S NGUYỄN THỊ HỒNG HOA

Long Xuyên, 05 / 2008

LỜI CẢM ƠN
Tôi xin chân thành cảm ơn Ban giám hiệu, khoa Sư phạm và Bộ
môn Ngữ Văn trường Đại học An Giang đã tạo mọi điều kiện giúp tôi
hoàn thành luận văn này.
Ngoài những nỗ lực cá nhân, tôi đã nhận được rất nhiều sự giúp đỡ
từ phía các thầy cô, gia đình và bạn bè. Đặc biệt, tôi xin chân thành cảm
ơn cô Nguyễn Thị Hồng Hoa – người đã tận tình hướng dẫn, động viên
tôi rất nhiề
u trong quá trình thực hiện luận văn này.
Một lần nữa, tôi xin chân thành cảm ơn!
Long Xuyên, ngày 4 tháng 5 năm 2008.
Sinh viên thực hiện
TRẦN THỊ ĐỊNH

MỤC LỤC
PHẦN MỞ ĐẦU
1. Lí do chọn đề tài nghiên cứu………………………………………………………………1
2. Lịch sử nghiên cứu vấn đề …………………………………………………………………1
3. Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu………………………………………………………….4
4. Đối tượng nghiên cứu ……………………………………………………………………….4
5. Phạm vi, nội dung nghiên cứu ……………………………………………………………4
6. Phương pháp nghiên cứu……………………………………………………………………4
7. Đóng góp mới của đề tài ……………………………………………………………………5
8. Dàn ý của khóa luậ
n………………………………………………………………………….5

PHẦN NỘI DUNG
CHƯƠNG I: TRẦN ĐĂNG KHOA – “THẦN ĐỒNG” CỦA THI CA
VIỆT NAM.
1. Đôi nét về Trần Đăng Khoa và tập thơ Góc sân và khoảng trời ……………6
1.1. Về Trần Đăng Khoa …………………………………………………………………..6
1.2. Về tập Góc sân và khoảng trời ……………………………………………………7
2. Những yếu tố hình thành và phát triển hồn thơ Trần Đăng Khoa …………..8
2.1. Dòng sữa văn học dân gian của quê hương……………………………………8
2.2. Truyền thống gia đình…………………………………………………………………8
2.3. Ảnh hưởng từ các nhà thơ, nhà văn bậc thầy …………………………………9
2.4. Sự động viên, giúp đỡ của gia đình và thầy cô, bạn bè ……………………9
2.5. Thời đại kháng chiến chống Mĩ………………………………………………….10
CHƯƠNG II: GÓC SÂN VÀ KHOẢNG TRỜI – NHỮNG NGUỒN CẢM
HỨNG DÀO DẠT
1. Cảm hứng từ cảnh vật thiên nhiên và hình ảnh người nông dân
1.1. Cả
nh vật thiên nhiên …………………………………………………………………11
1.2. Hình ảnh người nông dân…………………………………………………………..19
2. Cảm hứng từ những người thân yêu ………………………………………………….22
3. Cảm hứng từ hoàn cảnh lịch sử của đất nước………………………………………25
3.1. Số phận của những em bé Việt Nam trong chiến tranh …………………25
3.2. Lòng căm thù giặc Mĩ sâu sắc……………………………………………………31
3.3. Tình cảm đối với Bác Hồ kính yêu …………………………………………….34
3.4. Tình cảm dành cho các chú bộ đội …………………………………………….38
3.5. Tình c
ảm đối với những miền quê trên đất nước…………………………..44
CHƯƠNG III: GÓC SÂN VÀ KHOẢNG TRỜI – MỘT SỐ HÌNH THỨC BIỂU
HIỆN NỔI BẬT
1. Giọng điệu ………………………………………………………………………………………..48
1.1. Hồn nhiên, trong sáng, thiết tha……………………………………………………48

1.2. Triết lí, suy tư ……………………………………………………………………………50
2. Trí tưởng tượng, liên tưởng phong phú…………………………………………………55
3. Ngôn ngữ chính xác, sáng tạo, biểu cảm và giàu nhạc điệu …………………..57
4. Biện pháp tu từ…………………………………………………………………………………59
4.1. Nhân hóa …………………………………………………………………………………..59
4.2. So sánh ……………………………………………………………………………………..62
PHẦN KẾT LUẬN………………………………………………………………………………….65

1
PHẦN MỞ ĐẦU
55555
1. Lí do chọn đề tài
Trong tiến trình phát triển của văn học Việt Nam hiện đại, so với “văn học người
lớn” thì văn học thiếu nhi hình thành và phát triển một cách thầm lặng, ít được người ta
quan tâm đến. Tuy vậy, bộ phận văn học này đã không bỏ cuộc mà đã tự thân phấn đấu
vươn lên để ngày một phong phú, đa dạng và được đánh giá là “một bộ phậ
n quan trọng
của nền văn học dân tộc” [14;262]. Ở bộ phận văn học này có sự góp mặt của các bút danh
tiếng đầy tâm huyết: Nguyễn Huy Tưởng, Tô Hoài, Đoàn Giỏi, Võ Quảng, Phạm Hổ,…
Họ viết cho các em với tình yêu thương, sự đồng cảm và trên hết là muốn cung cấp cho các
em những câu chuyện, những vần thơ bổ ích, mang giá trị nhận thức và giáo dục cao. Đặc
biệt, trong thời kì kháng chi
ến chống Mĩ đã xuất hiện một loạt các em thiếu nhi làm thơ:
Trần Đăng Khoa, Chu Hồng Quý, Cẩm Thơ, Hoàng Hiếu Nhân,… mà tiêu biểu nhất là
Trần Đăng Khoa.
Tuổi thơ tôi và bạn bè tôi đã thuộc làu những câu: trong Hạt gạo làng ta, Nghe thầy
đọc thơ,… Mặc dù chưa hiểu hết cái hay của những câu thơ đó, chúng tôi vẫn cảm nhận
được một cái gì đó rất thân thương, gần g

ũi. Sau này lớn lên, tôi biết được tác giả của
những vần thơ đã theo mình suốt thời thơ ấu là Trần Đăng Khoa, và càng thú vị hơn khi
biết rằng những bài thơ đó được sáng tác từ khi tác giả còn rất nhỏ.
Tập thơ Góc sân và khoảng trời đã nhận được không ít ý kiến đánh giá, phê bình,
nhưng chỉ đơn thuần là một vài nhận định, phê bình ngắn ngủi, chung chung về tổng th

tập thơ hay cảm xúc đối với một vài bài thơ mà người viết cho là tiêu biểu. Với đề tài :
“Thế giới nghệ thuật thơ Trần Đăng Khoa thời niên thiếu”, chúng tôi sẽ góp thêm một
cách nhìn, cách cảm tương đối toàn diện và có hệ thống về một nhà thơ từng được mệnh
danh là “thần đồng” cũng như khẳng định lại những đóng góp của nhà thơ
này.
2. Lịch sử vấn đề
Tập thơ Góc sân và khoảng trời được viết từ năm 1966 đến 1973, in năm 1973
được rất nhiều người quan tâm. Tập thơ đã nhận được một số ý kiến phê bình và đánh giá
về nội dung và nghệ thuật như sau:
2.1. Những ý kiến về giá trị nội dung của tập thơ
Nguyễn Văn Long đã xếp thơ Trần Đă
ng Khoa vào bộ phận văn học thiếu nhi từ sau
Cách mạng tháng 8 năm 1945 và có những nhận xét rất hay về tập thơ Góc sân và khoảng
trời cũng như về thơ của Trần Đăng Khoa nói chung: “Anh đã viết rất nhiều, rất hay về
nông thôn nhỏ bé của mình. Đến với thơ anh, ta được sống trong bầu không khí rất riêng,
không khí của làng quê nông thôn Việt Nam” [14;297]. Trong đó, ông nêu lên những ý
kiến của nhà nghiên cứu phê bình Nguyễ
n Đăng Mạnh về “nhà thơ mục đồng” và khen

2
ngợi “Trần Đăng Khoa luôn cảm nhận đựơc vẻ đẹp trong trẻo, trinh nguyên, thuần nhất
của vùng quê dân dã” [14;297].
Dương Thu Hương đã nhận định về thiên nhiên và cuộc sống của người nông dân
trong thơ Trần Đăng Khoa: Qua đó, Trần Đăng Khoa đã bộc lộ một tình yêu quê hương

sâu sắc và truyền cho người đọc tình yêu ấy. Với tất cả bạn đọc n
ước ngoài, qua thơ anh,
họ cũng hiểu thêm phần nào về phong vị Việt Nam”[16;106]. Chính cây bút nhỏ này đã làm
cho người ta chú ý nhiều hơn đến Việt Nam không chỉ vì Việt Nam là chiến trường ác liệt
lúc bấy giờ mà còn do Việt Năm xuất hiện một hiện tượng thơ đáng tự hào. Gerad
Gullaume đã thốt lên đầy xúc động khi nói về Trần Đăng Khoa:“Việt Nam, hồn tôi”
(1)
Phạm Hổ trong tiểu luận “Đọc lại thơ Trần Đăng Khoa” cho rằng Trần Đăng Khoa
đã không viết về những cái gì xa lạ mà viết những cái ở ngay làng quê mà ngày ngày em
trông thấy và “hầu như toàn bộ thơ Trần Đăng Khoa là viết bằng lòng yêu thương…”
[11;887].
Hoài Thanh đã đề cập đến hình ảnh các chú bộ đội trong thơ các em thiếu nhi mà
đặc biệt là trong thơ Trần Đăng Khoa: “…Hình ảnh chú b
ộ đội gắn liền với cảnh sắc yêu
dấu, với không khí đầm ấm của quê em lại càng thêm gần gũi… ” [10;255]
Trần Đăng Xuyền đã chỉ ra những nhân tố góp phần làm nên hồn thơ cũng như một
và đặc điểm trong cái nhìn của Trần Đăng Khoa: nhân tố gia đình, cảnh sắc thiên nhiên ở
làng quê, ảnh hưởng của nhà thơ Xuân Diệu, bạn bè, thầy cô và không khí của thời
đại
kháng chiến chống Mĩ. Đó là những nhân tố khách quan bên cạnh tài năng thiên bẩm của
Trần Đăng Khoa. “Thơ Trần Đăng Khoa chạm đến bản chất, cái cốt lõi của làng quê”
[14;19]. Quả thật, trong thơ Trần Đăng Khoa luôn có dấu ấn của thời chiến tranh khốc liệt
của của cuộc kháng chiến chống Mĩ nhưng luôn giữ được vẻ trong trẻo, tươi tắn củ
a tâm
hồn trẻ thơ.
Lã Thị Bắc Lý đã nêu những nội dung cơ bản của thơ Trần Đăng Khoa, trong đó nội
dung hàng đầu là thiên nhiên nông thôn bởi theo tác giả thì “đây là mảng nội dung nổi bật
nhất trong thơ Trần Đăng Khoa” [5;152]. Sự vật trong thiên nhiên thì hầu như ai cũng biết,
cũng nhận thấy nhưng không ai có được cái nhìn như Trần Đăng Khoa. Đó là một cái nhìn
ngộ nghĩnh,

đáng yêu mà lại rất sâu sắc: “Thơ Trần Đăng Khoa luôn gợi cho bạn đọc cảm
nhận về một thiên nhiên nông thôn thuần nhất, tinh nguyên và hết sức thơ mộng… thiên
nhiên trong thơ Trần Đăng Khoa không chỉ là sự yên tĩnh thơ mộng mà còn đầy sức sống,
luôn luôn vận động và phát triển” [5;155]. Bên cạnh đó, hình ảnh người nông dân được
nhắc đến. Đó là những người dân lam lũ, cực nhọc, chị
u thương chịu khó. Ngòi bút của
Trần Đăng Khoa đã phác họa được “bức chân dung người nông dân dũng cảm, tự tin và
chiến thắng”. Khi viết về điều gì, điều đầu tiên là người cầm bút phải thật hiểu rõ điều đó
và cần nhất là phải có tấm lòng sâu nặng. Viết về người nông dân quê mình, Trần Đăng
Khoa hội tụ đầy đủ các yếu tố đó. Khó có th
ể tìm thấy ở đâu có niềm vui tập thể bình dị,
trong trẻo như niềm vui đồng ruộng của người nông dân như trong thơ Trần Đăng Khoa.
(1)Việt Nam, hồn tôi – Gerad Gullaume (do nhà thơ Xuân Diệu dịch)

3
Qua việc miêu tả cuộc sống ở nông thôn, Trần Đăng Khoa đã ghi lại “âm vang của thời
đại”. Tuy nhiên, Trần Đăng Khoa không đi sâu miêu tả cảnh, liệt kê, thống kê các số liệu
lịch sử mà “dấu ấn của thời đại dội vào thơ anh đã biến thành hình tượng, thành số phận
của một lớp người, một thế hệ trong chiến tranh” [5;162]. Thế h
ệ măng non trong chiến
tranh cũng được miêu tả bằng những chi tiết rất xúc động. Các em thiếu nhi tuy ít được sự
quan tâm chăm sóc đầy đủ nhưng vẫn luôn lạc quan, tin tưởng ở tương lai của dân tộc.
Chính Trần Đăng Khoa đã là một ví dụ điển hình cho điều đó “Điều kì diệu là Trần Đăng
Khoa nhìn cuộc chiến tranh tàn khốc, dữ dội một cách bình thản” [5;163].
2.2.
Những ý kiến về giá trị nghệ thuật của tập thơ
Ngoài những ý kiến nhận xét, phê bình về nội dung còn có những ý kiến xoay
quanh mặt giá trị nghệ thuật của tập thơ Góc sân và khoảng trời như sau:
Lã Thị Bắc Lý đã nhận xét rằng Trần Đăng Khoa thường “sử dụng biện pháp nhân
hóa để miêu tả cảnh vật” [5;165]. Trong cái nhìn “vật ngã đồng nhất” của trẻ con thì Tr

ần
Đăng Khoa đã xem chú chó vàng như một người bạn thân quý với cách gọi những sự vật
bằng từ xưng hô: cái na, cu chuối, chị tre, bác nồi đồng, cậu mèo, ông trời, bà sân…Những
cảnh vật thiên nhiên trong tập thơ đều chứa đựng một tâm hồn, một sự sống lúc nào cũng
sẵn sàng đón nhận ánh sáng. Một đặc điểm dễ thấy nhất trong nghệ thuật của tập th
ơ là sự
liên tưởng, tưởng tượng độc đáo. “…luôn luôn phát hiện ra những mối liên hệ của chúng
hoặc liên tưởng tới những hình ảnh tương đồng khác để từ đó khái quát lên một cái gì đó
cao hơn” [5;167]. Không dừng lại ở đó, tập thơ còn nhận được những nhận xét về nghệ
thuật sử dụng ngôn ngữ. Anh Ngọc đã hết lời ngợi khen “thứ ngôn ng
ữ giản dị, chính xác
và giàu hình ảnh có thể gây hiệu qủa tình cảm mạnh mẽ” [1;340].
Riêng Phạm Hổ đã nhận xét thêm về nhạc điệu trong tập thơ. “Trong nhiều bài, mỗi
bài như có một nhạc điệu riêng, một âm sắc riêng” [11;890]. Các bài thơ của Trần Đăng
Khoa có sự gần gũi với ca dao bởi em được ru bằng những câu hát của bà, của mẹ. Nhưng
khi làm thơ thì Trần
Đăng Khoa không đưa tất cả vào thơ mình mà có sự chọn lọc và sáng
tạo.
Chính vì thơ của Trần Đăng Khoa (đặc biệt là tập Góc sân và khoảng trời) chứa
đựng những yếu tố nội dung và nghệ thuật ấy mà vào những năm 1994-1995 Phạm Hổ đã
viết về Trần Đăng Khoa “thơ Trần Đăng Khoa viết lúc còn bé đã chịu sự thử thách khá
dài trên dưới 30 năm với bao nhiêu nh
ững đổi thay trong cuộc sống không thể lường
trước… Đến nay, đọc lại thơ Trần Đăng Khoa, tôi vẫn thấy hay, có bài còn hay
hơn”[11;892].
2.3. Những nhận xét chung
Qua phần tìm hiểu những nhận định, ý kiến đánh giá, phê bình, chúng tôi nhận thấy
rằng hầu hết các tác giả đều khen ngợi hồn thơ Trần Đăng Khoa. Em xứng đáng được nhận
những lời khen ngợi đó. Em đã học t
ập và rèn luyện một cách công phu, sáng tác một cách

nghiêm túc chứ không phải vung bút lên là nảy ra những bài thơ hay. Các ý kiến, nhận

4
định trên là cơ sở để chúng tôi tự phát hiện và khám phá để tìm hiểu rõ hơn, sâu hơn về
tâm hồn và tài năng Trần Đăng Khoa được thể hiện trong tập thơ. Trong qua trình nghiên
cứu, khóa luận sẽ giúp chúng tôi có cái nhìn khách quan để đánh giá chính xác những đóng
góp của Trần Đăng Khoa cho bộ phận văn học thiếu nhi nói riêng và tiến trình phát triển
của văn học Việt Nam nói chung.
3. Mục đích, nhiệm vụ
nghiên cứu
Với đề tài “Thế giới nghệ thuật thơ Trần Đăng Khoa thời niên thiếu”, chúng tôi
muốn tập trung tìm hiểu thơ Trần Đăng Khoa ở góc độ thế giới nghệ thuật. Tuy tập thơ
được viết từ khi tác giả còn rất nhỏ nhưng vẫn được xem xét như một chỉnh thể nghệ thuật
có sự đan xen, hòa quyện và thống nhất giữ
a các yếu tố nội dung và hình thức. Từ đó,
chúng tôi cùng người đọc khám phá được cảm nhận và những sáng tạo từ hình tượng nghệ
thuật đến biện pháp nghệ thuật được Trần Đăng Khoa sử dụng trong tập thơ.
4. Đối tượng nghiến cứu
Đối tượng nghiên cứu của khóa luận là Thế giới nghệ thuật thơ Trần Đăng Khoa
thời niên thiếu. Trong phần trình bày củ
a khóa luận, chúng tôi chủ yếu dựa trên văn bản
của tập thơ Góc sân và khoảng trời được Nhà xuất bản Văn học in năm 2006. Trong đó,
chúng tôi chỉ khảo sát và nghiên cứu các bài thơ được Trần Đăng Khoa viết từ năm 1966
đến 1973, in từ trang 16 đến trang 152. Những bài còn lại viết vào năm 1974 được bổ sung
sau này, chúng tôi xin phép không khảo sát mà chỉ liên hệ để làm phong phú thêm ý của
các vấn đề.
5. Phạm vi, nội dung nghiên cứu
Trong giới hạn của đề tài, chúng tôi chỉ xin được đi sâu nghiên cứu tìm hiểu thế giới
nghệ thuật thơ Trần Đăng Khoa qua một điển hình là tập Góc sân và khoảng trời ở góc độ
các cảm hứng chủ đạo của tác giả và một số đặc sắc nghệ thuật nổi bật trong tập thơ.

Trong qúa trình nghiên cứu, chúng tôi có liên hệ, so sánh, đối chiếu với thơ của
Hoàng Hiế
u Nhân, Cẩm Thơ, Xuân Quỳnh…để làm nổi bật thế giới nghệ thuật thơ Trần
Đăng Khoa.
6. Phương pháp nghiên cứu
6.1. Phương pháp phân tích – tổng hợp
Đây là phương pháp nghiên cứu được sử dụng chủ yếu trong đề tài của luận văn.
Chúng tôi đã dựa trên một số tài liệu nhận xét, đánh giá của các nhà phê bình nghiên cứu
cùng sự tìm tòi, phát hiện của bản thân trên văn bản của các bài thơ trong tập
Góc sân và
khoảng trời để làm cơ sở cho việc tiếp cận và tìm hiểu tập thơ nhằm phục vụ tốt hơn cho
cho đề tài.
6.2. Phương pháp so sánh
Phương pháp này giúp chúng tôi có sự liên hệ, đối chiếu, so sánh những điểm
giống và khác nhau giữa thơ Trần Đăng Khoa và thơ một số em nhỏ lúc bấy giờ trong cách
thể hiện thế giới nghệ thuật thơ, giữa thơ Tr
ần Đăng Khoa lúc còn là thiếu nhi và khi đã là

5
anh bộ đội. Qua đó, chúng ta sẽ có cái nhìn đúng mức về tài năng, tâm hồn Trần Đăng
Khoa và những đóng góp cho nền văn học thiếu nhi qua tập Góc sân và khỏang trời.
6.3. Phương pháp thống kê
Đây là phương pháp không thể thiếu trong quá trình nghiên cứu. Qua việc khảo sát
tập thơ, tôi sẽ thống kê các yếu tố về nội dung và nghệ thuật có tính khái quát trong tập
thơ, những hình ảnh, chi tiết
được lặp lại nhiều lần nhằm tìm ra cảm hứng chủ đạo và các
phép tu từ được sử dụng trong tập thơ. Trên cơ sở này, chúng tôi tìm ra những nét riêng,
nét độc đáo của tài năng thơ Trần Đăng Khoa.
7. Những đóng góp mới của đề tài
Đề tài của khóa luận này là một đề tài mới mẻ. Người ta biết đến Trần Đăng Khoa

như là một thần đồng thơ v
ới Góc sân và khoảng trời. Thế nhưng, mọi người lại ít quan
tâm nghiên cứu tập thơ một cách toàn diện. Nghiên cứu đề tài này, chúng tôi muốn khẳng
định tài năng, phong cách riêng của thơ Trần Đăng Khoa. Đồng thời khóa luận sẽ cung cấp
một phần kiến thức cho giáo viên cấp I cấp II khi giảng dạy thơ Trần Đăng Khoa cũng như
một số phép tu từ có trong phân môn Tiếng Việt.
8. Dàn ý khóa luận
Khóa lu
ận với đề tài “Thế giới nghệ thuật thơ Trần Đăng Khoa thời niên thiếu gồm
có 3 phần: phần mở đầu, phần nội dung và phần kết luận. Trong đó, nội dung là phần trọng
tâm, gồm có 3 chương:
Chương I: Trần Đăng Khoa – “thần đồng” của thi ca Việt Nam: Khóa luận sẽ
tìm hiểu về tiểu sử và những nhân tố hình thành và phát triển hồn thơ
Trần Đăng Trần
Đăng Khoa. Bên cạnh đó, sẽ giới thiệu đôi nét nội dung của tập Góc sân và khoảng trời
Chương II: Góc sân và khoảng trời – Những nguồn cảm hứng dào dạt: Chúng
tôi sẽ đi sâu tìm hiểu những cảm hứng chủ đạo được thể hiện trong tập thơ từ thiên nhiên
đến cuộc sống của người dân ở làng quê Trần Đăng Khoa nói riêng và của c
ả nước nói
chung trong không khí sôi sục của cuộc kháng chiến chống Mĩ. Từ đó, chúng ta sẽ cảm
nhận được cái nhìn trong trẻo, tươi sáng, tấm lòng chan chứa yêu thương của Trần Đăng
Khoa dành cho quê hương, đất nước, con người Việt Nam anh hùng.
Chương III: Góc sân và khoảng trời – một số hình thức biểu hiện nổi bật: Chúng
tôi sẽ tập trung tìm hiểu một số hình thức nghệ thuật nổ
i bật được biểu hiện trong tập thơ
như: giọng điệu, ngôn ngữ và các phép tu từ… Từ đó, chúng tôi khẳng định phong cách
riêng của thi sĩ nhỏ tuổi này.

6
PHẦN NỘI DUNG
55555

CHƯƠNG I: TRẦN ĐĂNG KHOA – “THẦN ĐỒNG” CỦA THI CA
VIỆT NAM
1. Đôi nét về Trần Đăng Khoa và tập thơ Góc sân và khoảng trời
1.1. Về Trần Đăng Khoa
Trần Đăng Khoa (bút danh cũng là tên khai sinh) sinh
ngày 26/ 04/ 1958 tại thôn Điền Trì, xã Quốc Tuấn, huyện Nam
Sách, tỉnh Hải Dương. Bố mẹ Trần Đăng Khoa thuộc rất nhiều
truyện và thơ ca cổ. Anh trai và em gái của Trần Đăng Khoa
đều là những người say mê văn học. Riêng Trần Đăng Khoa,
khi học hết vỡ lòng (t
ương đương lớp 1 bây giờ) đã ham đọc sách, đã thuộc rất nhiều ca
dao và thơ ca cổ.
Trần Đăng Khoa có bài thơ “Con bướm vàng” được đăng báo từ năm Trần Đăng
Khoa 8 tuổi. Tập thơ đầu tiên “Từ góc sân nhà em” in ở Nhà xuất bản Kim Đồng lúc Trần
Đăng Khoa tròn 10 tuổi. Nhà thơ Xuân Diệu đã viết bài giới thiệu Trần Đăng Khoa trên
báo (ngày 6/ 6 /1973) khi tập thơ thứ hai “Góc sân và khoảng tr
ời” được in năm 1973.
Năm 1975, đang học lớp 10 (tương đương lớp 12 bây giờ), trong đợt tổng động viên
khi cuộc kháng chiến chống Mĩ bước vào giai đoạn cuối, Trần Đăng Khoa tình nguyện vào
quân ngũ.
Khi kháng chiến chống Mĩ giành thắng lợi, đất nước hoàn toàn giải phóng, Trần
Đăng Khoa về học trường Sĩ quan lục quân, rồi tiếp tục học ở trường viết v
ăn Nguyễn Du
(khóa IV). Sau đó, Trần Đăng Khoa được cử sang Cộng Hòa Liên bang Nga học tại Học

viện Văn học thế giới mang tên M. Gorki. Khi trở về nước, Trần Đăng Khoa làm việc cho
Tạp chí Văn nghệ quân đội. Về sau chuyển sang công tác tại Ban văn học nghệ thuật của
Đài tiếng nói Việt Nam.
– Các tác phẩm chính
+ In ở trong nước
• Từ góc sân nhà em(1968)
• Thơ Trần Đăng Khoa, t
ập 1 (tuyển 1966-1969, 1970)
• Khúc hát người anh hùng (trường ca, 1975)
• Kể cho bé nghe (1979)
• Thơ Trần Đăng Khoa, tập 2 (tuyển 1969-1975, 1983)
+ In ở nước ngoài:
• Tiếng hát còn tiếp tục (Pháp 1971)
• Góc sân và khoảng trời của tôi (Cuba, 1973)

7
• Cánh diều no gió (CHDC Đức, 1973)
• Con bướm vàng (Hunggari, 1973)

– Các giải thưởng:
• Giải thưởng thơ Báo Thiếu niên Tiền Phong (1968, 1969, 1971)
• Giải thưởng văn học của Bộ lao động – thương binh xã hội (1975) với
Trường ca Khúc hát người anh hùng.
• Giải A cuộc thi thơ Báo Văn nghệ (1981 – 1982) với bài Đợi mưa trên
đảo Sinh Tồn.
• Giải thưởng Báo Ng
ười giáo viên nhân dân (1987)
• Giải thưởng Nhà nước về văn học nghệ thuật (đợt I năm 2001) với tập
thơ Góc sân và khoảng trời.
1.2. Về tập Góc sân và khoảng trời

Theo Trần Đình Sử, thế giới nghệ thuật chính là “khái niệm chỉ tính chỉnh thể của
sáng tác nghệ thuật (tác phẩm, sáng tác của một tác giả, trào lưu) thịnh hành trong nghiên
cứu văn học hi
ện đại) ” [16;1660].
Như vậy, thế giới nghệ thuật là sản phẩm, là kết quả của sự sáng tạo của tác giả chỉ
có trong tác phẩm nghệ thuật.
Góc sân và khoảng trời là một chỉnh thể nghệ thuật có cấu trúc riêng, quy luật riêng
với những cảm nhận của tác giả về thiên nhiên ở nông thôn, về cuộc sống của người nông
dân, các anh bộ đội, các em thiếu nhi,… Ti
ếp cận thế giới nghệ thuật thơ Trần Đăng Khoa
trong Góc sân và khoảng trời là tiếp cận hệ thống nghệ thuật hoàn chỉnh gồm hai yếu tố
nội dung và hình thức thống nhất với nhau. Từ sự tiếp cận đó, ta sẽ khám phá được tư duy
nghệ thuật và những sáng tạo độc đáo của nhà thơ nhi đồng Trần Đăng Khoa.
Tập thơ Góc sân và kho
ảng trời được Trần Đăng Khoa sáng tác từ năm 1966 -1973
được Nhà xuất bản Văn học phát hành vào năm 2006 gồm 142 bài, trong đó có 9 bài được
viết vào năm 1974.
Góc sân và khoảng trời được sáng tác trong những năm tháng dầu sôi lửa bỏng của
cuộc kháng chiến chống Mĩ nên chứa đựng rất nhiều yếu tố của thời đại. Trần Đăng Khoa,
với lòng căm thù giặc sâu sắc, đã tố
cáo tội ác của giặc nhưng không phải bằng việc kể ra
những sự kiện, thống kê những con số như một nhà sử học mà như một nhà thơ với những
vần thơ “mạnh hơn những tiếng bom”.
Cảm hứng chủ đạo trong tập thơ là tình cảm của Trần Đăng Khoa dành cho quê
hương, đất nước, con người Việt Nam. Đó là tình cảm yêu thương, g
ắn bó, tự hào, lạc quan
và tin tưởng vào ngày toàn thắng của cách mạng. Tập thơ còn thể hiện một năng lực quan
sát rất nhạy bén của Trần Đăng Khoa đối với những cảnh vật, cuộc sống ở nông thôn. Tuy
còn nhỏ tuổi nhưng Trần Đăng Khoa đã biết sử dụng nhiều cách biểu hiện khác nhau trong
tập thơ để khắc họa, miêu tả thế giới với nhữ

ng sự vật vô cùng phong phú, đa dạng và sinh

8
động: nghệ thuật tả cảnh, ngôn ngữ chính xác, gợi cảm khiến hình ảnh quen thuộc trở nên
độc đáo và giọng thơ vừa hồn nhiên, trong sáng lại vừa triết lí, sâu sắc. Tất cả những gì
Trần Đăng Khoa nhắc đến trong thơ không xa lạ, cao siêu mà ngược lại, rất gần gũi, quen
thuộc, thân thương. Gần gũi, quen thuộc đến mức chúng ta không để ý, không nghĩ rằng
tr
ăng, cây lúa, con trâu, con mèo, cánh cò, những đồ vật trong nhà… lại có thể viết thành
thơ với những nét vô cùng độc đáo của nó. Trần Đăng Khoa, với đôi mắt trẻ thơ, với tài
năng thiên bẩm cùng với sự học tập, lao động, sáng tạo nghiêm túc đã viết nên những vần
thơ thật hay. Trải qua gần nửa thế kỉ mà tập thơ của một em nhỏ Trần Đăng Khoa vẫn
được
đánh giá là hay, là có ý, có tình. Đây là trường hợp hiếm hoi của nền văn học nước ta
từ trước đến nay.
Với phạm vi nghiên cứu của một khóa luận đại học, chúng tôi xin phép chỉ đi sâu
vào hai vấn đề: nguồn cảm hứng dào dạt làm nên Góc sân và khoảng trời và một số hình
thức biểu hiện đặc sắc làm nên Góc sân và khoảng trời.
2. Những yếu tố hình thành và phát triển hồn thơ Tr
ần Đăng Trần Đăng Khoa
Bất kì một sự thành danh ở lĩnh vực nào cũng phải có sự đóng góp của các nhân tố
khách quan bên cạnh tài năng của chủ thể. Trần Đăng Khoa, sẽ không phải là một trường
hợp ngoại lệ. Vậy, những nhân tố nào đã góp phần hình thành và phát triển hồn thơ Trần
Đăng Khoa, một hiện tượng nổi bật đến mức Trần Đăng Xuy
ền đã ca ngợi không tiếc lời là
hiện tượng “vô tiền khoáng hậu của nền văn học Việt Nam” ? [14;16].
2.1. Dòng sữa văn học dân gian của quê hương
Tuổi thơ của Trần Đăng Khoa gắn bó máu thịt với thôn Điền Trì, xã Quốc Tuấn –
một làng quê ven bờ sông Kinh Thầy. Chính cái cảnh sắc quê hương với hương đồng gió
nội, tấm chân tình, mộc mạc của những ng

Xem thêm :  Thơ thất ngôn tứ tuyệt ❤️️ các bài thơ thất ngôn tứ tuyệt lớp 7 tập hai

ười dân ở nông thôn Bắc bộ đã tạo môi trường
thuận lợi để hồn thơ Trần Đăng Khoa đâm chồi, nảy lộc, đơm hoa, kết trái.
Cũng như bao trẻ em khác, ngay từ khi còn trong nôi, Trần Đăng Khoa đã được
nuôi dưỡng bằng những dòng sữa ngọt ngào của văn học dân gian qua những điệu chèo
Lưu Bình- Dương Lễ, Quan âm Thị Kính…của bà ngoại, qua những lời kể về
tích Hoàng
Trừu, Tống Trân – Cúc Hoa… của mẹ. Đặc biệt hơn, mẹ của Trần Đăng Khoa có thể đọc
ngược Truyện Kiều.
2.2. Truyền thống gia đình
Trần Đăng Khoa xuất thân trong một gia đình có truyền thống Trần Đăng Khoa
bảng và văn học. Nguyễn Hà (ông bác của Trần Đăng Khoa) kể: “Có năm, triều Cảnh
Thịnh, trong Lục bộ mà mấy anh em họ Trần – các cụ
tổ Trần Đăng Khoa – đã chiếm bốn,
trong đó, cụ Trần Nhuận Minh Phủ là nhà thơ” [8; 217].
Từ đó đến đời cha Trần Đăng Khoa thì không thấy xuất hiện trên văn đàn. Đến đời
Trần Nhuận Minh (anh ruột Trần Đăng Khoa) đã có năng khiếu làm thơ văn nhưng khá
khiêm nhường, bật lên trong thời kì đổi mới mà sau này trong một cuộc trả lời phỏng vấn
với báo chí, Trần Đăng Khoa đã cho đó là một sự “lột xác”. Và đến Trần Đăng Khoa thì

9
đột ngột xuất hiện một giọng thơ mới “hồn nhiên, trong trẻo đến mức khó tin” [14; 16].
Thời ấy, người ta liên tục kéo đến nhà xem cho biết mặt mũi đứa trẻ ấy ra sao, có giống
như người bình thường không. Thậm chí, có một số nhà xuất bản đã cử hẳn người đến nhà
Trần Đăng Khoa trong thời gian dài để kiểm chứng sự thật tài n
ăng của cậu bé Khoa
(Nguyễn Nghiệp đã theo lời Bộ trưởng Nguyễn Văn Huyên đến nhà Trần Đăng Khoa cùng
sống, cùng đi cất vó, câu cá, cùng đến trường, cùng dự các buổi sinh hoạt…và chứng kiến
những vụ sát hạch của các thầy ở ty giáo dục Hải Hưng và các vị khách vãng lai). Rồi tất
cả đều công nhận “thần đồng thơ Trần Đăng Khoa” là sự thật chứ không phải là tin đồ
n.

2.3. Ảnh hưởng từ các nhà thơ, văn bậc thầy
Một điều may mắn là trong quá trình sáng tác, Trần Đăng Khoa đã được gặp và tiếp
xúc với các bậc thầy văn thơ như: Tố Hữu, Huy Cận, Tô Hoài, Chế Lan Viên,… Những
nhà văn, nhà thơ ấy đã dìu dắt rất tận tình để Trần Đăng Khoa vượt qua sự ấu trĩ mà phát
triển tư duy nghệ thuật, nhanh chóng trưởng thành trong vi
ệc sáng tác thơ. Đặc biệt hơn,
ngay từ năm 1968, sau khi gặp nhà thơ Xuân Diệu, Trần Đăng Khoa mới có ý thức được
sự vất vả của việc làm thơ. Đó không phải là một cuộc rong chơi nhàn nhã mà đó chính là
“một công việc sáng tạo cực nhọc, nếu không muốn nói là nghề lao động khổ ải”. Trần
Đăng Khoa đã hiểu đựơc rằng: Thơ cần có tính chân thực nhưng không ph
ải là sự sao chép
nguyên vẹn, thô thiển mà phải được sáng tạo một cách công phu, linh hoạt. Hầu như, các
bài viết của Trần Đăng Khoa đều được nhà thơ Xuân Diệu đọc trước và đóng góp ý kiến.
Trong cuộc đời sáng tác, Trần Đăng Khoa chịu ảnh hưởng sâu sắc của người thầy nghiêm
khắc này.
2.4. Sự động viên, giúp đỡ của gia đình và thầy cô, bạn bè
Từ khi biết đọc, biết vi
ết, Trần Đăng Khoa đã hết sức tận dụng tủ sách của anh Trần
Nhuận Minh. Anh là người rất thích làm thơ, ham đọc sách. Anh đã tạo cho mình một “thư
viện nhỏ” ở trong nhà. Trong “thư viện” ấy, có rất nhiều sách như: Bỉ Vỏ (Nguyên Hồng),
Giông tố, Số đỏ ( Vũ Trọng Phụng), truyện ngắn của A. Sekhov, Đỏ và đen (Stendhal),…
Trần Đăng Khoa đã đọc rấ
t nhiều khi chỉ là học sinh cấp I, II. Bấy giờ, Trần Nhuận Minh
là một thầy giáo, một nhà thơ được nhiều người ngưỡng mộ ở vùng đất mỏ Hồng Gai. Trần
Đăng Khoa rất khâm phục tài năng “xuất khẩu thành thơ” của anh trai mình. Để bù đắp
những cái mình không được như thế, Trần Đăng Khoa đã bí mật làm rất nhiều bài thơ.
Người đầu tiên được thưởng thức thơ
Trần Đăng Khoa là bé Thuý Giang. Được anh Trần
Đăng Khoa đọc thơ cho nghe, bé Giang rất thích và cứ đọc đi đọc lại cho bạn bè nghe. Khi
mọi người biết chuyện, hỏi ra thì mới biết những câu thơ đó là của Trần Đăng Khoa.

Và, một trong những nhân tố quan trọng góp phần làm cho thơ Trần Đăng Khoa
ngày một hay hơn chính là nhờ thầy cô, bạn bè. Những người thầy, người bạn này đã hết
lòng động viên, khuy
ến khích và bình phẩm, sửa chữa thơ Trần Đăng Khoa. Thầy giáo Lê
Thường
(1)
đã cho rằng chính tập thể đã phát hiện, cổ vũ và bồi dưỡng tài năng thơ Trần
Đăng Khoa.
(1) “Vai trò của tập thể thiếu niên xã Quốc Tuấn với năng khiếu thơ văn Trần Đăng Khoa”
(Tạp chí Nghiên cứu giáo dục số 27, tháng 9/ 1973
)

10
2.5. Thời đại kháng chiến chống Mĩ
Một điều không thể thiếu trong những những yếu tố làm nên những trang văn thơ có
giá trị cho đời là yếu tố thời đại mà tác giả đang sống (tất nhiên, tài năng của họ là chủ
yếu). Một Nguyễn Du sống trong xã hội phong kiến nhiễu nhương với những quan niệm
hẹp hòi đã
để lại tác phẩm bất hủ là “Truyện Kiều”. Một Hồ Chí Minh trong những ngày
tháng bị giam cầm ở nhà tù Tưởng Giới Thạch chứng kiến nhiều sự bất công tàn bạo đã
viết nên “Ngục trung nhật kí”,… Chúng tôi không dám sánh Trần Đăng Khoa với Nguyễn
Du, Hồ Chí Minh,… mà chỉ muốn nói rằng, hồn thơ Trần Đăng Khoa được hình thành và
phát triển cũng là nhờ một phần vào yếu tố thờ
i đại. Cuộc chiến tranh xâm lược của đế
quốc Mĩ đặt dân tộc ta trước những thử thách gay gắt. Đó là một thời đại mà vận mệnh của
đất nước, tự do và độc lập dân tộc đứng trước nguy cơ một mất một còn. Đó là một thời đại
mà đời sống mà số phận của mỗi người phải gắn chặt với cuộc chi
ến đấu của dân tộc như
lời của Chế Lan Viên: “Những năm đất nước có chung tâm hồn, có chung khuôn mặt. Nụ

cười tiễn đưa con, nghìn bà mẹ như nhau”. Đó là một thời đại mà với tính chất gay go,
quyết liệt của cuộc chiến đấu chống Mĩ, dân tộc ta phải huy động và phát huy cao độ tất cả
sức mạnh vật chất và tinh thần, phải gắn kế
t tất cả lại với nhau, không phân biệt tầng lớp,
lứa tuổi, giới tính, tôn giáo,… để tiến hành công cuộc vệ quốc vĩ đại, khẳng định chính
nghĩa, tinh thần và sức sống bất diệt của đất nước và con người Việt Nam.
Trong thời “đất nước đứng lên” như thế, hồn thơ trẻ của Trần Đăng Khoa bỗng vụt
sáng như một hiện tượng l
ạ chưa từng có trong lịch sử văn học nước nhà. Hồn thơ đó đã
nói lên tiếng nói chung của cả dân tộc, được mọi người đồng tình, ủng hộ và ngưỡng mộ.
Tóm lại, nếu không có những yếu tố như trên thì hồn thơ của Trần Đăng Khoa sẽ
không được hình thành và phát triển. Hoặc là, nếu có hình thành và phát triển cũng không
thể gây được tiếng vang như ngày hôm nay.

11
CHƯƠNG II: GÓC SÂN VÀ KHOẢNG TRỜI – NHỮNG NGUỒN
CẢM HỨNG DÀO DẠT
1. Cảm hứng từ cảnh vật thiên nhiên và hình ảnh người nông dân
Cũng giống như các cây bút thiếu nhi thời kháng chiến chống Mĩ, Trần Đăng Khoa
viết về nhiều đề tài mang âm hưởng thời đại: Lòng yêu mến và tự hào về đất nước anh
hùng, niềm kính yêu Bác Hồ, thương mến bộ đội, căm thù giặc, chán ghét chiến

tranh…Nhưng, khác với các bạn, Trần Đăng Khoa dành sự quan tâm đặc biệt cho cảnh s
ắc
quê nhà với những bài thơ viết về góc sân, khoảng trời, cánh đồng, dòng sông,… nơi Trần
Đăng Khoa sinh ra và lớn lên để rồi đóng góp thêm cho nền thơ ca Việt Nam một “nhà thơ
mục đồng” (theo Nguyễn Đăng Mạnh). Có thể nói, những bài thơ viết về nông thôn đã góp
phần tạo nên phong cách nghệ thuật của thơ Trần Đăng Khoa ngay từ thuở nhỏ.
Viết về nông thôn Bắc bộ, trướ
c Trần Đăng Khoa đã có các nhà thơ tiền bối:
Nguyễn Khuyến – nhà thơ của làng cảnh Việt Nam, Nguyễn Bính – nhà thơ chân quê, Anh
Thơ – người đã vẽ nên “bức tranh quê” bằng thơ, Đoàn Văn Cừ – ca sĩ của đồng quê,…
Vậy mà khi đánh giá về thơ Trần Đăng Trần Đăng Khoa viết về làng quê, Nguyễn Đăng
Mạnh đã đặt Trần Đăng Khoa chỉ ở sau tên Nguyễn Khuyến. Ngh
ĩa là, thơ Trần Đăng
Khoa viết về nông thôn được đánh giá cao hơn các nhà thơ còn lại? Ông cho rằng: Những
nhà thơ của phong trào Thơ Mới (1930 – 1945) viết về nông thôn nhưng thực ra, chỉ mới là
sự vay mượn đề tài, cảm xúc chứ thực tế họ chưa nhập thân vào hiện thực đó. Nhận định
này có phần chủ quan của nhà phê bình. Chúng ta có thể đồng tình hoặc không đồng tình.
Mỗi người có một c
ảm nhận riêng khi thưởng thức văn học. Người viết nêu ra chỉ để nhấn
mạnh rằng những bài thơ viết về quê hương trong Góc sân và khoảng trời rất chân thực,
chan chứa, dào dạt niềm yêu thương và nghệ thuật cũng không kém phần sắc sảo, dù tác
giả của các bài thơ đó còn rất ít tuổi.
Cảm hứng về quê hương trong tập Góc sân và khoảng trời là cảm hứ
ng về cảnh vật
thiên nhiên và cuộc sống của những người dân lao động nghèo ở nông thôn.
1.1. Cảnh vật thiên nhiên
Đây là mảng đề tài được Trần Đăng Khoa thể hiện nhiều nhất trong thơ mình. Là
một người con được sinh ra và lớn lên ở nông thôn nên Trần Đăng Khoa có tấm lòng yêu
thương, gắn bó sâu nặng đối với thôn Điền trì, xã Quốc Tuấn. Trước khi đi tìm những nét
đẹp của thiên nhiên trong thơ Trần

Đăng Khoa, ta nên biết nhà thơ được mệnh danh là
“thần đồng” đã bắt đầu sự nghiệp sáng tác như thế nào.
Bài thơ đầu tiên của Trần Đăng Khoa là “Con bướm vàng”. Con bướm vàng hiện ra
rất thật và sống động với đôi cánh chập chờn. Lúc ấy, Trần Đăng Khoa đang ngồi đun bếp.
Nhìn thấy cánh bướm, Trần Đăng Khoa đã đuổi theo hệt như một thi nhân xúc
động trước
cái đẹp và muốn nắm bắt cho kì được khoảnh khắc tuyệt vời này. Kết quả của việc chạy
theo chú bướm ấy là nồi cơm bị trương, Trần Đăng Khoa bị mẹ mắng. Trần Đăng Khoa chỉ

12
đứng im, không dám bảo là tại làm thơ. Cánh bướm vàng ấy bay là một hoạt động bình
thường như các loài vật khác vận động, bắt mồi,… lại chính là tác nhân khơi dậy một hồn
thơ còn đang ẩn giấu bên trong một thân hình bé con của cậu bé lớp một. Hồn thơ Trần
Đăng Khoa đi lên từ bài thơ đầu tiên “Con bướm vàng” là như vậy đó. Mãi sau này, Trần
Đăng Khoa mới tiế
t lộ ban đầu viết là “Con bướm vàng – Bay nhẹ nhàng – Trên bờ rào…”
Trần Đăng Khoa thấy gì ghi nấy, hoàn toàn chưa biết thế nào là ý đồ nghệ thuật. Con
bướm vàng chao trên bờ rào là thật chứ không phải là bờ cỏ. Làm gì có “bờ cỏ” ở vườn
nhà. Người dân quê, nhất là những người ở miền Bắc đời sống rất khó khăn, chủ yếu là
trồng trọt nên họ rất quý đất, có miế
ng nào là tận dụng cho bằng hết, dù chỉ miếng đất cạnh
chân rào, hay ô đất bé bằng bàn tay bên vại nước, không trồng cây thì họ cũng gieo một ít
rau thơm hay rau húng láng.
Từ sự gắn bó, từ lòng yêu thương cảnh sắc thiên nhiên của quê nhà, Trần Đăng
Khoa đã đưa vào thơ mình những hình ảnh hết sức quen thuộc của làng quê Việt Nam. Đọc
thơ Trần Đăng Khoa, không chỉ các em nhỏ mà tất cả chúng ta đều nhận ra s
ự quen thuộc
ấy. Ở đâu mà chẳng có góc sân, cây trầu, khoảng trời, cánh đồng, cánh cò bay,… Ở đâu mà
chẳng có chẳng có trò chơi thả diều, chọc ếch, câu cá, … Những hình ảnh đó trong cái nhìn
trong trẻo, tinh khiết của trẻ thơ bỗng trở nên có hồn, có thần và đầy chất thơ. Tuy giống

đấy mà lại khác đấy. Khác bởi cảm nhận của mỗi người không ai giống ai. Đối với một số
ng
ười, cây bàng, cây dừa, cây lựu, vườn cải hay chiếc máy cày, cái nồi đồng, cây chổi,…
chỉ là những cây, những đồ vật vô tri vô giác. Nhưng đối với Trần Đăng Khoa tất cả là bạn
bè, tất cả đều có hồn, có hành động, tất cả đều ngộ nghĩnh, đáng yêu.
Cảnh sắc làng quê trong thơ ca cách mạng Việt Nam hiện đại thường được miêu tả
và cảm nhận trong dáng vẻ của làng quê nông nghiệp cổ
truyền. Nguyễn Duy đã viết bài
thơ “Hơi ấm ổ rơm” làm cho chúng ta rất xúc động bởi khi đọc lên, từ những dòng thơ tỏa
ra một sự ấm nồng lạ lùng làm cho những ai đang sống ở quê hương thì càng thêm yêu
mến, những ai đang xa quê thì nhớ thương da diết nơi chôn nhau cắt rốn của mình:
Hạt gạo nuôi hết thảy chúng ta,
Riêng cái ấm nồng nàn như lửa.
Cái mộc m
ạc lên hương của lúa,
Đâu dễ chia cho tất cả mọi người.
Xuân Quỳnh cũng có cùng cảm xúc như thế trong Cỏ dại:
Trong cuộc đời bình yên tự ngàn xưa,
Gần gũi nhất vẫn là cây lúa.
Trần Đăng Khoa của chúng ta chưa từng trải nghiệm trong cuộc sống nhưng đã có
bài thơ mà nhiều người nằm lòng:
Hạt gạo làng ta
Có vị phù sa
Của sông Kinh Thầy

13
Có hương sen thơm
Trong hồ nước đầy…
(Hạt gạo làng ta)
Không một chút cầu kì mà rất chân thật. Dưới sự khắc nghiệt của khí hậu, những

con vật, cỏ cây như ngừng hoạt động trong khi con người vẫn phải đối mặt:
Giọt mồ hôi sa
Những trưa tháng sáu
Nước như ai nấu
Chết cả cá cờ
Cua ngoi lên bờ
Mẹ em xuố
ng cấy…
Sinh ra và lớn lên ở nông thôn, gắn bó với ruộng đồng nên hơn ai hết, Trần Đăng
Khoa hiểu rằng hạt gạo trong cuộc sống có một vị trí vô cùng quan trọng. Trong những
năm tháng chiến tranh thì giá trị của nó càng tăng lên gấp bội. Để có được hạt gạo, người
nông dân đã rất vất vả, phải “bán mặt cho đất, bán lưng cho trời”. Và như đã nói, trong
chiến tranh thì có biết bao người nông dân
đang làm đồng đã chết vì bom Mĩ. Thế nên, hạt
gạo “gửi ra tiền tuyến – gửi về phương xa” lại kết tinh thêm tình cảm thiết tha, sâu nặng
của hậu phương đối với tiền tuyến. Tố Hữu khi nhận định về thi ca, đã viết: “Bài thơ hay
làm cho người ta không thấy câu thơ, chỉ còn cảm thấy tình người”. Với bài thơ này, Trần
Đăng Khoa đã làm cho chúng ta cảm nh
ận được tình người đó. Trần Đăng Khoa đã khiêm
nhường cho rằng bài thơ của mình hay là nhờ được nhạc sĩ Trần Viết Bính phổ nhạc.
Không khó khăn để tìm ra những em bé có những câu, những ý như Trần Đăng Khoa viết
“hạt gạo làng ta” nhưng mãi mãi chúng ta sẽ không tìm được ai khác ngoài Trần Đăng
Khoa với câu “hạt vàng làng ta”.
Cánh đồng làng Điền Trì cũng được Trần Đăng Khoa nói đến. Đó là n
ơi sản xuất,
trồng trọt của xóm làng. Đó là nơi tuổi thơ để mặc cho cánh diều thỏa sức tung bay. Ngày
ngày đứng trước sân nhà nhìn thấy cánh đồng nên nó trở nên quen thuộc với tất cả những
người nơi đây. Riêng Trần Đăng Khoa với giác quan tinh tế, nhạy cảm đã phát hiện:
Cánh đồng làng Điền Trì
Sớm nay sao mà rộng

Sương tan trên mũi súng
Trên sừng trâu cong veo
(Cánh đồng làng Điề
n Trì)
Trần Đăng Khoa ngạc nhiên trước sự đổi thay cánh đồng bởi sau khi gặt hái xong
thì người dân bắt đầu cấy mạ cho một vụ mùa khác. Từ một cánh đồng chỉ trơ gốc rạ nay
bỗng nhiên tươi màu xanh của mạ trong sương sớm chưa tan. Hình ảnh đơn sơ làm sao mà
cũng đẹp làm sao. Trong con mắt yêu thương thì tất cả sự vật đều trở nên đáng yêu, cho dù
sự vật đó đố
i với người khác là bình thường.

14
Bên cạnh góc sân, cánh đồng thì dòng sông Kinh Thầy là nơi Trần Đăng Khoa hết
lòng thương mến. Chính dòng sông này đã tắm mát cho Trần Đăng Khoa. Chính dòng sông
này đưa nước vào tưới mắt cho đồng ruộng, cây trái. Sông Kinh Thầy trong thơ Trần Đăng
Khoa có “Hàng chuối lên xanh mướt – Phi lao reo trập trùng”. Vậy thôi, nhưng người đi
xa vẫn nhớ hoài, vẫn mong có ngày được trở về đi dọc bờ sông, vùng vẫy trong dòng nước
mát như thuở ấ
u thơ.
Thiên nhiên trong thơ Trần Đăng Khoa còn có cả thế giới loài vật, đồ vật. Chúng
hiện ra với một dáng vẻ vô cùng sinh động, đáng yêu. Trần Đăng Khoa có thể trò chuyện
thân mật với con trâu – người bạn vô cùng thân thiết của nông dân:
Trâu ơi, ăn cỏ mật
Hay là ăn cỏ gà
Đừng ăn lúa đồng ta…
Trâu ơi, uống nước nhá…
Trâu cứ chén cho no
Ngày mai cày thật khỏe
Đừng lo đồng nứt nẻ…
(Con trâu

đen lông mượt)
Những con vật trong thơ của một em bé đều có những nét đáng yêu: con mèo (Đánh tam
cúc), con gà (Nói với con gà mái, Ò ó o…), con chó (Sao không về Vàng ơi), chim (Tiếng
chim chích chòe, con chim hay hót),… Trong bài Buổi sáng nhà em, tất cả hiện lên thật sinh
động trong cái nhìn và sự liên tưởng của trẻ thơ. Mèo dậy rửa mặt trong tư thế hết sức đỏm
dáng “cái tay rửa mặt, cái đầu nghiêng nghiêng”. Cái Na, cu Chuối nghịch ngợm đứng vỗ
tay cườ
i. Chị Tre “chải tóc bên ao”, nàng Mây thì “ghé vào soi gương” trong khi bà Sân đã
“vấn chiếc khăn hồng đẹp thay” từ khi “Ông trời nổi lửa đằng đông”.
Con người và sự vật gắn bó, giao hòa với nhau, cùng nhau bắt đầu ngày mới. Không
chỉ riêng nhà Trần Đăng Khoa mà mọi nhà đều như thế, tất cả tạo nên một không khí nhộn
nhịp, sôi động. Bài thơ mang đậm nét hồn nhiên, trẻ thơ đã làm cho chúng ta vừa
đọc vừa
nở nụ cười trên môi. Cười vì không ngờ sự liên tưởng, ví von của một em nhỏ lại hay và
đúng bản chất của sự vật như thế. Cười vì đọc bài thơ này ta như sống dậy một cảm giác
yêu mến cuộc sống lạ lùng. Chợt nhận ra những ngây thơ, hồn nhiên của tuổi thơ đã rơi rớt
trên bước đường ta tìm kiếm công danh, địa vị. T
ự nhủ lòng sáng mai sẽ dậy sớm để lắng
nghe âm thanh của cuộc sống…
Hình ảnh con cò từ lâu đã được thơ ca Việt Nam biểu hiện như là một dấu hiệu về
làng quê nông nghiệp với những con người lam lũ, vất vả nơi đồng ruộng mà hồn hậu,
trắng trong. Trong cảm nhận của Trần Đăng Khoa, con cò có lúc hư ảo như trong ca dao
thần thoại:
Xưa mẹ
ru em
Cũng tiếng võng này

15
Cánh cò trắng muốt
Bay – bay – bay – bay…

(Tiếng võng kêu)
Nó cũng đáng thương, nhỏ bé trước cuộc đời:
Trong giấc mơ em
Có gặp con cò
Lặn lội bờ sông
(Tiếng võng kêu)
Nhưng con cò ở đây có thêm những nét mới. Nó “đánh nhịp bay vào bay ra” như
những “chớp trắng trên sông Kinh Thầy”. Nó không còn đơn côi một mình trong đêm tối
mà trong bầy đàn, trong số đông và xuất hiệ
n vào ban ngày, trong nắng đẹp của trời quê
yên ả. Và nếu trước kia tác giả dân gian thấy “con cò đi đón cơn mưa” trong “tối tăm mù
mịt” với vẻ cam chịu, thụ động, mệt mỏi, chẳng biết “ai đưa cò về” thì đối với Trần Đăng
Khoa:
Con cò
Trắng muốt
Bay ra đón cơn mưa…
Mừng đón cơn mưa
(Con cò trắng muốt)
V
ới một thái độ chủ động, tự tin, những con cò này trở thành tượng trưng cho tư thế
cứng cỏi, dũng cảm, cho tâm hồn trong trắng, thanh cao và ngay thẳng của con người, làng
quê Việt Nam đang vượt lên trên những thử thách khắc nghiệt. Nó góp phần làm cho thiên
nhiên ở làng quê Việt Nam tự ngàn xưa đã đẹp, hữu tình nay càng thêm đẹp, thêm hữu tình
hơn.
Đối với người lớn, thiên nhiên được miêu tả và cảm nhận chủ yế
u bằng kinh
nghiệm, bằng lí trí và đôi lúc là cảm nhận bằng tâm trạng, nỗi niềm riêng của mình. Còn
trẻ con thì không thế. Đối với chúng, thiên nhiên chứa đựng những điều kì diệu, bí ẩn, thú
vị và chúng rất muốn chiêm ngưỡng, khám phá. Chính thiên nhiên với tất cả sự phong phú,
đa dạng của những sự vật đã giúp cho trẻ em nhận thức, hình thành tư duy và từ đó phát

triển trí tưởng tượng, làm giàu tâm hồn của các em.
Các em sáng tác một cách ngẫu hứng, không chủ ý, không theo một đề tài nhất định.
Hãy đọc một số bài thơ của các em nhỏ, ta sẽ nhận ra một điều trùng hợp ngẫu nhiên là các
em miêu tả rất nhiều về thiên nhiên. Bên cạnh việc miêu tả, các em cảm nhận được sự thay
đổi của cảnh vật, thời tiết cho dù sự thay đổi đó rất nhỏ mà đôi khi chúng ta không để ý
đến.
Ánh trăng được Trầ
n Đăng Khoa nhắc đến rất nhiều trong thơ mình (hơn 10 lần).
Trẻ em ở nông thôn ngày ấy rất thích chơi trước sân nhà vào những ngày trăng sáng. Các
trò chơi mang đậm tính dân gian: xỉa cá mè, mèo đuổi chuột,… Với Trần Đăng Khoa,

16
trăng không chỉ là một người bạn thân thiết cùng em chơi, chia sẻ bao điều suy nghĩ mà
còn là một người bạn thơ. Vẻ đẹp của trăng làm cho mọi vật như lặng đi:
Hàng cây cau lặng đứng
Hàng cây chuối đứng im
Con chim quên không kêu
Con sâu quên không kêu
Chỉ có trăng sáng tỏ
Soi rõ sân nhà em…
(Trăng sáng sân nhà em)
Thực ra, chính Trần Đăng Khoa người đứng lặng trước ánh sáng huyền diệu ấy.
Trong tư th
ế đó, Trần Đăng Khoa cảm giác như tất cả mọi vật xung quanh cũng đều như
thế. Ánh trăng mênh mông, bát ngát như rải thảm xuống nhân gian làm rung động một tâm
hồn bé nhỏ. Không chỉ có một lần mà còn nhiều lần khác nữa: Tiếng đàn bầu và đêm
trăng, Trông trăng, Trăng ơi… từ đâu đến… Trăng gợi cho Trần Đăng Khoa biết bao liên
tưởng, so sánh, mỗi liên tưở
ng, so sánh là một điều bất ngờ, thú vị, ngộ nghĩnh mà lại rất
hợp với trẻ con:

Trăng như cái mâm con
Ai treo ông cao thế
Ông nhìn đàn em bé
Muốn khoe cái mặt tròn
(Trông trăng)
Trăng hồng như quả chín
Lửng lơ trước sân nhà…
Trăng tròn như mắt cá
Không bao giờ chớp mi
Trăng bay như quả bóng
Bạn nào đá lên trời…
(Trăng ơi… từ đâu đến)
Đ
ó là những lúc trăng tròn. Còn khi trăng khuyết thì:
Ông trăng cười những lợi
Răng chẳng chiếc nào còn
(Trăng đầu tháng)
Không chỉ có trăng mà tất cả cảnh vật ở làng quê ấy đều gợi cho chúng ta một cảm
giác thanh thản, bình yên khi đọc lên những vần thơ được viết từ tâm hồn tinh tế, nhạy
cảm, sâu sắc của Trần Đăng Khoa. Nhà thơ nhỏ này không chỉ quan sát mà còn hòa lòng
mình với thiên nhiên nên lắng nghe đượ
c mọi âm thanh, phát hiện được sự vận động của
sự vật như trong bài Chớm thu:
Nửa đêm nghe ếch học bài

17
Lưa thưa vài hạt mưa ngoài hàng cây
Nghe trời trở gió heo may
Sáng ra vại nước rụng đầy hoa cau.
Dường như thời khắc nửa đêm gây cho người ta niềm xúc động mạnh mẽ. Lúc này

con người sẽ được trở về sống với chính mình chứ không phải cho kẻ khác. Và, chỉ những
người nào có những nỗi niềm, trăn trở mới phải thức đến lúc này. Chú bé Trần Đă
ng Khoa,
có lẽ, chỉ giật mình thức giấc nhưng trong cái se lạnh của gió heo may cùng tiếng mưa khẽ
rơi và hương thơm thoang thoảng của hoa cau đã không tài nào ngủ tiếp được. Cảnh vật
thiên nhiên đã không vận động, biến đổi một mình mà còn có một con người bé nhỏ đang
lặng theo dõi. Nằm trong nhà mà nghe được nhiều sự vật như thế, hẳn không chỉ Trần
Đăng Khoa có thính giác tinh nhạy mà chính là nhờ vào vốn hi
ểu biết của mình. Kiểu mưa
nhẹ nhàng điểm xuyết thêm cái rét mướt của gió heo may báo hiệu một mùa Đông sắp đến
chỉ có ở đồng bằng Bắc bộ mà thôi. Một bài thơ ngắn nhưng nắm bắt được khoảnh khắc
tuyệt vời của đất trời. Em nhỏ sống ở miền Nam không thể viết được những câu thơ như
thế.
Trần
Đăng Khoa còn nghe được rất nhiều âm thanh mà không phải ai cũng nghe
được nếu như không có sự tinh nhạy của giác quan, đặc biệt là tâm hồn yêu thiên nhiên sâu
đậm:
Tiếng sương đọng mật
Đọng mật trên cành tre
Nghe ri rỉ tiếng sâu
Nó đang thở cuối tường
Nghe rì rầm rặng chuối
Há miệng đòi uống sương
(Nửa đêm tỉnh giấc)
Đọc những câu như thế, chúng tôi không thể không xuýt xoa bởi phát hiện tinh vi
c
ủa Trần Đăng Khoa và tự nhủ: Thì ra giọt sương, rặng chuối, sâu cũng có âm thanh nữa
đấy. Nhưng chắc gì chúng ta nghe được nếu không có một tâm hồn như Trần Đăng Khoa.
Cái tài, cái tình của Trần Đăng Khoa còn thể hiện ở việc cảm nhận được một âm thanh mà
mình không thể gọi tên, và không biết có thực hay không:

Một tiếng gì không rõ
Xôn xao cả đất trời…
Sẽ không quá lời khi Dương Thu Hương đã mượn lời c
ủa Pautôpxki nhận xét về
Anđecxen để nói tâm hồn nhạy cảm của Trần Đăng Khoa: “ Có tài nhìn thấy trong đêm tối
tiếng quang xa của tường vi giống ánh lấp lánh của đêm trăng, (…) có tai nghe thấy tiếng
càu nhàu của một gốc cây bị dẫn lưu cữu trong rừng” [11;110].
Nếu như ở bài Chớm thu và Nửa đêm tỉnh giấc, tác giả đã gợi cho chúng ta một
không gian, thời gian th
ật thơ mộng, bình yên của làng quê thì ở bài Ò ó o… là một cảnh

18
ồn ào, náo nhiệt của làng quê vào buổi sớm: Tiếng gà – Giục quả na – Mở mắt – Tròn xoe
– Giục hàng tre – Đâm măng – nhọn hoắt – Giục buồng chuối – Thơm lừng – Trứng cuốc –
Giục hạt đậu – Nảy mầm – Giục bông lúa – Uốn câu – Giục con trâu – Ra đồng – Giục
đàn sao – Trên trời – Chạy trốn,… Tất cả như hối hả, như bừng tỉnh sau một giấ
c ngủ.
“Tiếng gà đánh tan âm khí nặng nề, ở hoàn cảnh nước ta đang có giặc Mĩ xâm lược…”
(Một em nhỏ làm thơ – Xuân Diệu). Tiếng gà như một hiệu lệnh báo hiệu cho một ngày
mới bắt đầu, sự vật thì sinh sôi, nảy nở, chuyển đổi liên tục còn con người thì lao động sản
xuất phục vụ cho công cuộc vệ quốc vĩ đại. Nhịp điệ
u bài thơ thật sôi nổi, rộn ràng như
chính cuộc sống của những năm tháng chống Mĩ “tất cả tất cả cho tiền tuyến”.
Người đọc thích và khen ngợi thơ Trần Đăng Khoa không chỉ ở cách miêu tả thật
hay, chân thật mà còn ở chỗ các sự vật đều có hồn, đều biến chuyển, vận động như con
người. Trẻ em thường lầm tưởng những đi
ều chúng trông thấy thực sự và những điều
chúng tưởng tượng từ thực tế ấy. Bởi thế, thơ của chúng miêu tả về sự vật vừa quen mà
cũng vừa lạ lùng, ngộ nghĩnh, đáng yêu. Những chuyển đổi âm thầm của vạn vật được
Trần Đăng Khoa cảm nhận một cách tinh tế: trời trở gió heo may, sắp mưa, tiếng gió trở

Xem thêm :  Chán nản mệt mỏi cuộc sống, 3 cách đơn giản để vượt qua

mình tră
n trở trong đêm thu, nhịp thở của cái ngõ nhỏ, tiếng sâu, tiếng hạt sương đọng mật,
“tiếng cây lách cách đâm chồi” và tuyệt vời hơn nữa là tiếng rơi của chiếc lá đa “tiếng rơi
rất mỏng như là rơi nghiêng”. Câu thơ này đã được mọi người hết lời khen ngợi. Nghiêng
gợi tả hình dáng nhiều hơn nên khi mới đọc ta cứ nghĩ rằ
ng người viết đã trông thấy chứ
không phải nghe thấy.
Đọc thơ Trần Đăng Khoa, ta như được sống với những hình ảnh dung dị nhất về
một miền quê yên bình, ấm áp tình người. Tất cả những sự vật, sự việc, con người dưới
con mắt trẻ thơ thông minh, đầy sáng tạo đã đi vào thơ đong đầy kỉ niệm. Một phút
đứng ở
bờ ao nhìn hoa khế rụng, nghe tiếng chim hót, một lần sang nhà bạn thấy chú bù nhìn, một
mầm hoa dại ven đường,… cũng gợi cho Trần Đăng Khoa niềm thương mến thiết tha. Tất
cả hồn quê được Trần Đăng Khoa lưu giữ bằng thơ để những ai mỗi khi nhớ quê hương
đọc lên cảm thấy mình đã tìm được một đồng hương, một tri âm.
Viết về thiên nhiên thành công như
thế, phải thừa nhận rằng bên cạnh tâm hồn, tài
năng của mình Trần Đăng Khoa còn học tập rất nhiều từ văn học dân gian và các nhà văn,
nhà thơ bậc thầy. Những học tập đó được vận dụng một cách linh hoạt, sáng tạo. Trong bài
Đám ma bác Giun ta thấy thấp thoáng hình bóng ca dao:
Con cò mắc dò mà chết
Mẹ con bìm bịp đổ thóc nếp ra xay
Cà cuống uống rượu la đà
Con cóc, con ngóe nhảy ra chia phầ
n
Từ nhà văn Tô Hoài, Trần Đăng Khoa đã học để viết “Bờ tre vẫn chú dế mèn vuốt
râu” (Gửi bạn Chi-lê) dựa vào “Dế mèn phiêu lưu kí” và “Hạt mẩy uốn cong – Chim ngói
bay theo đàn” dựa vào đoạn văn “Tháng năm chim gáy đi ăn đôi, tháng mười chim gáy về

19

theo đàn”. Từ nhà văn Anđecxen, Trần Đăng Khoa viết “Chim co chân ngủ – Lim dim cành
tre” dựa vào hình ảnh con cò “đứng một chân vững ra phết”, “Cô gió chăn mây trên đồng”
dựa vào hình ảnh của cô bé chăn cừu trong truyện. Từ nữ sĩ Anh Thơ, Trần Đăng Khoa
viết “Bố em đi cày về – Đội sấm – Đội chớp – Đội cả trời mưa” dựa vào bài Chi
ều xuân:
“Ngoài đường lội, một vài người về chợ – trĩu gánh hàng như trĩu cả quang mưa”.
1.2. Hình ảnh người nông dân
Bên cạnh thiên nhiên thì con người cũng được Trần Đăng Khoa miêu tả chân thực,
sinh động. Chủ yếu là những người nông dân với đời sống nhọc nhằn, vất vả mà tâm hồn
trong trắng, mộc mạc và giàu nghĩa tình.
Người nông dân mà Trần Đăng Khoa gần gũi và yêu thương nhất chính là b
ố mẹ
của mình. Là con nhà nông, Trần Đăng Khoa am hiểu tường tận công việc bố mẹ làm hàng
ngày. Những vần thơ em viết về bố mẹ cũng chính là viết về người nông dân nói chung ở
quê hương mình.
Hạt gạo làng ta như một khúc hát yêu thương, ca ngợi những người nông dân. Ai
cũng biết rằng để có được hạt gạo thì người nông dân phải làm lụng rất vất vả: “ Giọt mồ
hôi sa – Những trưa tháng sáu –Nước như ai nấu – Chết cả cá cờ – Cua ngoi lên bờ – Mẹ
em xuống cấy…”. Ta thấy có sự đối lập giữa hai hình ảnh Cua ngoi lên bờ và Mẹ em xuống
cấy. Từng nhánh mạ tươi non, thẳng đều tăm tắp đều có giọt mồ hôi của mẹ nhỏ xuống.
Người viết sống ở miền Nam, quanh năm đối mặt với cái nóng cứ ng
ỡ rằng miền Bắc cũng
chẳng hơn gì. Nhưng khi đọc bài Ao nhà mùa hạn mới biết mình đã sai:
Mùa mưa mà mưa chẳng đến
Đáy sâu nẻ toác khi nào
Rêu nằm mơ những sấm sét
Rồi khô trên cọc cầu ao…
Cái nắng như muốn hủy diệt tất cả. Rêu là loại thực vật dễ sống, chỉ cần không khi
hơi ẩm cũng đủ để chúng tồn tạ
i. Thế nhưng thời tiết khắc nghiệt, mưa chỉ còn là niềm mơ

ước. Và chúng đã chết khô. Trong khi đó con người, nhất là người nông dân vẫn phải ra
đồng lao động. Người đọc như được Trần Đăng Khoa truyền sang nỗi thấm thía, xúc động
mạnh mẽ xen lẫn cảm thông, biết ơn những con người ngày đêm lao động, cống hiến thầm
lặng cho cuộc sống này. Những câu thơ “
chạm vào bản chất của nông dân quê hương”
[14; 19]. Giọt mồ hôi gợi cho ta liên tưởng đến câu ca dao:
Cày đồng đang buổi ban trưa
Mồ hôi thánh thót như mưa ruộng cày
Nếu như mẹ em đứng cấy bất chấp cả cái nắng gay gắt, dữ đội của mùa hè Bắc bộ
thì bố em là người hùng trong cơn mưa: “Bố em đi cày về – Đội sấm – Đội chớp – Đội cả
tr
ời mưa…”. Bức chân dung của người nông dân không bị mưa gió làm nhạt nhòa mà ngời
sáng như một tâm điểm của đất trời. Nắng mưa hay thậm chí là những thiên tai nào khác là
điều mà người nông dân phải chống chọi, phải vượt qua. Sức mạnh của họ không phải là

20
sức mạnh thần thánh mà chính là sức mạnh đã trải qua những năm tháng lao động vất vả
cùng với niềm tin bất diệt: Cuộc kháng chiến của dân tộc ta sẽ chiến thắng, đất nước ta sẽ
thống nhất hoàn toàn. Niềm tin đó là động lực thúc đẩy họ lao động và chiến đấu trong lạc
quan. Trên cánh đồng lúc nào cũng có tiếng nói, tiếng cười:
Nơi này mấy bác cày
Đâu nghiêng nghiêng chiếc nón…
Nơi kia là mấy chị
Thì thòm tát gầu dai…
Nơi ấy mấy cô cấy
Ngửa tay phí mặt trời
Mạ bén hàng thẳng đứng
Hồn nhiên trong tiếng cười
(Cánh đồng làng Điền Trì)
Đời sống tinh thần của người nông dân rất đơn giản, bình dị. Niềm vui của họ là

niềm vui được lao động, được cống hiến, được gặt hái những bông lúa vàng tươi sau một
vụ
mùa:
Chị chủ nhiệm rũ rơm
Anh dân quân đập lúa
Thóc nở bung như sao
Nhuộm vàng cả trời sao.
(Thôn xóm vào mùa)
Trần Đăng Khoa viết nhiều về người nông dân không chỉ trên đồng ruộng mà còn
trên sông nước, trong các công việc kiến thiết nước nhà. Đó là bác chài ngồi “buông câu
trong bóng chiều” (Bên sông Kinh Thầy). Đó là các chị đi sửa đường hò vang theo từng
vòng bánh xe lăn trên đường (Chiếc ngõ nhỏ). Đó là các chị thanh niên xung phong (Đi tàu
hỏa). Đó là bác kéo xe chở vật liệu về xây dựng trường học (Lọc cà lọc cọc)… Người nông
dân trong thơ Trần Đăng Khoa là con người mới, tuy vất vả, khó nhọc nhưng năng động và
yêu đời, say mê nghệ thuật khác hẳn người nông dân lầm lũi trong ca dao xưa. Miền Bắc là
cái nôi văn hóa nghệ thuật, người dân xem sân khấu và âm nhạc là hơi thở, là lẽ sống của
mình. Thế như
ng kẻ thù đến, mang theo bom đạn ngày đêm gào thét. Tiếng đàn, tiếng hát,
những tuồng chèo,… bỗng trở nên quý báu, là niềm khao khát của con người Việt Nam.
Những khi đoàn văn công đến làng thì vui như hội. Tất cả bà con đều tập trung quanh các
anh văn công Quân giải phóng để lắng nghe tiếng đàn, tiếng hát:
Chị dân quân lái máy cày
Ngón chân cái vết bùn non còn lấm
Cụ già mấy lần tiễn cháu con ra trận
Đông nhất là trẻ em lên chín, lên mười
Trong tiếng đàn bầ
u

21
Tất cả bỗng thành thi sĩ

(Tiếng đàn bầu và đêm trăng)
Cũng có khi làng tự tổ chức đêm văn nghệ. Thế là những nông dân lam lũ hàng
ngày bỗng trở thành diễn viên. Họ đã sống hết mình với vai diễn:
Kìa cô Thị Mầu lên chùa
Đỏng đảnh dáng đi, mắt liếc
Ngắm cái tay cô phẩy quạt
Tưởng mình sống đã trăm năm
(Cô Thị
Mầu)
Những người xem cũng chỉ biết có cô Thị Mầu đỏng đảnh:
Người xem thoáng như quên chị
Chiều nay gánh lúa trên đồng
Tảo tần nuôi em, nuôi mẹ
Mười năm ròng rã chờ chồng…
Cả cuộc đời gắn bó với ruộng đồng, với lũy tre làng, cây đa, bến nước… nhưng khi
đất nước lâm nguy, họ sẵn sàng lên đường chiến đấu, không một chút đắn đo, do dự. Hình
ảnh chú d
ế mèn điềm nhiên vuốt râu (trong Gửi bạn Chi-lê) là tư thế của người nông dân
ung dung, sẵn sàng ra chiến trường chiến đấu bảo vệ từng tấc đất, ngọn rau cho quê hương,
đất nước mình. Để rồi có người ngã xuống ở vùng đất xa xôi nào đó của Tổ quốc, có người
trở về với thân thể không còn nguyên vẹn, lại tiếp tục làm bạn với cái cuốc, cái cày, con
trâu, tiếp tục lao
động, tiếp tục cống hiến. Ở thời kì sau (1975 đến nay), thơ của các em
thiếu nhi vẫn viết về thiên nhiên, về con người, nhất là những người thân xung quanh mình
nhưng không có được cái không khí khẩn trương, sôi nổi như Trần Đăng Khoa và các bạn
của mình đã viết trong thời đại kháng chiến chống Mĩ.
Tình cảm của con người và cảnh vật nơi đồng ruộng được Trần Đăng Khoa thẩm
th
ấu và đưa vào bài Khi mùa thu sang. Cảnh vật không lạ nhưng ăm ắp tình làm cho Trần
Đăng Khoa muốn kêu to lên “Thu sang rồi đấy! Thu sang!”. Chúng tôi nghĩ, thơ hay

không chỉ ở các con chữ đọc lên nghe mượt mà, êm dịu mà cốt ở cái tình của tác giả đối
với đối tượng được thể hiện. Nếu tác giả không xúc động, không có cái tâm mà chỉ muốn
phô diễn sự lạ thì làm sao có thể thổi hồn vào các con chữ được? Chúng tôi rất tán đồng ý
kiến cho rằng Trần Đăng Khoa đã sáng tác “không chỉ bằng tâm hồn của một cậu bé lớn
lên cùng những trò chăn trâu, thả diều, bắt cá mà thực sự còn bằng máu thịt của người
nông dân” [5; 153]. Ai đã hòa nhịp thở của mình với từng thay đổi rất nhỏ của của vạn vật
mới có thể cảm nhận được: “Mùi bùn đang ngấu – Mùi phân đang hoai – Vôi chưa tan hẳn
– Còn hă
ng rãnh cày…” để rồi say sưa, ngây ngất: “Trời đất đêm nay – Như chim mới hót
– Như rượu mới cất – Như mật mới đong… Thịt da ta cũng – Tỏa hơi ruộng đồng…”
(Hương đồng). Thiên nhiên và con người hòa làm một:
Đất trời cách một gang mây

Thơ trần đăng khoa dưới góc nhìn tư duy nghệ thuật

  • pdf

  • 110

    trang

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

TRẦN THỊ THÙY LINH

THƠ TRẦN ĐĂNG KHOA DƯỚI GÓC NHÌN
TƯ DUY NGHỆ THUẬT

LUẬN VĂN THẠC SĨ
Chuyên ngành: Văn học Việt Nam

Hà Nội – 2011
1

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

TRẦN THỊ THÙY LINH

THƠ TRẦN ĐĂNG KHOA DƯỚI GÓC NHÌN
TƯ DUY NGHỆ THUẬT

LUẬN VĂN THẠC SĨ CHUYÊN NGÀNH: VĂN HỌC VIỆT NAM
MÃ SỐ: 60.22.34

Người hướng dẫn khoa học: PGS – TS Nguyễn Bá Thành
Hà Nội – 2011

2

MỤC LỤC
Trang
MỞ ĐẦU
1. Lí do chọn đề tài………………………………………………………………3
2. Lịch sử vấn đề …………………………………………………………..……5
3. Phạm vi nghiên cứu …………………………………………………..………9
4. Phương pháp nghiên cứu……………………………………………………10
5. Kết cấu luận văn ……………………………………………………………10
NỘI DUNG
CHƢƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÍ LUẬN TƢ DUY THƠ VÀ TƢ DUY THƠ
CỦA TRẦN ĐĂNG KHOA
1.

2.

3.

Tư duy thơ ………………………………………………………………11
1.1.

Tư duy thơ là một phương thức tư duy nghệ thuật……….…..…11

1.2.

Tư duy thơ Trần Đăng Khoa………………………….…………14

Qúa trình sáng tác và quan niệm về thơ của Trần Đăng Khoa…….……18
2.1.

Sự xuất hiện của một thần đồng thơ …………………………….18

2.2.

Thơ Trần Đăng Khoa ở tuổi trưởng thành ……………………..23

2.3.

Quan niệm thơ qua “Chân dung và đối thoại”……………….…27

Tiểu kết………………………………………………………………..…31

CHƢƠNG 2: CÁI TÔI TRỮ TÌNH TRONG THƠ TRẦN ĐĂNG KHOA
1.

Cái tôi trữ tình xưng “em” và tư duy trẻ thơ hồn nhiên ……………….33

2.

Cái tôi chiến sĩ và sự gia tăng yếu tố luận lý, yếu tố nội cảm……….…40

3.

Tư duy thơ hướng ngoại qua một số nhân vật trữ tình khác ………..…46
3.1.

Những sự vật được nhân hóa………………………………….…46

3.2.

Những người thân trong gia đình ……………………………….51

3.3.

Anh bộ đội……………………………………………………….57

4

4.

3.4.

Bác Hồ…………………………………………………………..63

3.5.

Những người lao động chân quê và bất khuất …………………65

Tiểu kết …………………………………………………………….….68

CHƢƠNG 3: BIỂU TƢỢNG VÀ NGÔN NGỮ THƠ TRẦN ĐĂNG KHOA
1.

Biểu tượng trong thơ Trần Đăng Khoa …………………………….…71
1.1.

Biểu tượng trong thơ ……………………………………………71

1.2.

Những biểu tượng đặc sắc trong thơ Trần Đăng Khoa .…………73
1.2.1. Góc sân ……………………………………………….…73
1.2.2. Khoảng trời ………………………………………………76
1.2.3. Mưa ………………………………………………………80

2.

Ngôn ngữ trong thơ Trần Đăng Khoa ……………………………….…84
2.1.

Ngôn ngữ trong tư duy thơ …………………………………..….84

2.2.

Ngôn ngữ trong thơ Trần Đăng Khoa ……………………….….86
2.2.1. Ngôn ngữ trong thơ tự do …………………………….….87
2.2.2. Ngôn ngữ trong thơ truyền thống ……………………….96

3.

Tiểu kết ………………………………………………………………….98

KẾT LUẬN………………………………………………………………………100
Tài liệu tham khảo………………………………………………………………..105

5

MỞ ĐẦU
1. Lí do chọn đề tài
Trong những năm tháng chiến tranh chống Mỹ cứu nước, văn học Việt
Nam nói chung và thơ ca nói riêng đã hòa vào khí thế chung của đất nước,
góp phần ngợi ca cuộc kháng chiến thần kì của toàn dân tộc. Thơ ca chống
Mỹ là thiên anh hùng ca của một dân tộc anh hùng, ghi lại tấm lòng yêu nước
thiết tha cũng như niềm tin bất diệt vào một tương lai tươi sáng. Giữa dàn
đồng ca đa thanh, đa điệu ấy đã vút lên một giọng ca hồn nhiên, trong trẻo,
chan chứa tình cảm yêu thương của một em bé yêu thơ bên dòng sông Kinh
Thày. Thần đồng thơ ca có lẽ là từ thích hợp nhất để nói về nhà thơ Trần
Đăng Khoa cùng những bài thơ làm từ góc sân ngày ấy.
Khi nhận xét thơ Trần Đăng Khoa, tác giả Thanh Vân đã cho rằng: “Thơ
Khoa gợi rõ và làm cho ta yêu mến biết bao quê hương bình dị, thân thuộc và
đang đổi mới, những con người lao động cần cù, vất vả, một quê hương gắn
bó biết bao với sự nghiệp chiến đấu và xây dựng” [37, tr. 151]. Xuất phát từ
một cậu bé thích làm thơ, đến với thơ như một em bé đến với trò chơi yêu
thích, Trần Đăng Khoa đã trở thành một nhà thơ thiếu nhi tài năng, tiêu biểu
cho những nhà thơ “nhí” cùng thời. Những bài thơ đầu tiên của Khoa đã
nhận được những lời động viên, khích lệ của bạn bè, thầy cô và gia đình.
Chính điều này đã kích thích lòng nhiệt tình, hăng say sáng tác của cậu bé.
Tài năng sớm bộc lộ, lại nhận được sự quan tâm, dìu dắt của các nhà thơ lớn
đương thời như nhà thơ Xuân Diệu, Tố Hữu…thơ Khoa viết ngày càng
chững chạc hơn, có chiều sâu hơn trong suy nghĩ cũng như mạch nguồn cảm
xúc. Năm 1970, khi đế quốc Mỹ ngừng ném bom miền Bắc, chiến tranh tạm
lắng xuống, tâm trí nhà thơ trẻ lại có cơ hội được thỏa sức bay bổng cùng
những câu chuyện cổ dân gian. Cùng lúc này, trên văn đàn Việt Nam, hầu
hết các nhà thơ đều chú ý đến một thể tài lớn là trường ca, Trần Đăng Khoa
cũng không phải là một trường hợp ngoại lệ, cậu bé đã quyết định thử bút, và

6

thế là trường ca “Đi đánh thần hạn” ra đời. Đối với một cậu bé vốn sống
không nhiều, kinh nghiệm còn ít thì tác phẩm này có thể xem như là một
thành công bước đầu trên con đường thể nghiệm ngòi bút trong một thể tài
có yêu cầu phức tạp về nội dung và nghệ thuật. Sự kiện này đã đánh dấu cho
sự ra đời sau đó của những trường ca khác: “Trừng phạt”, “Khúc hát người
anh hùng”… Năm 1974, với “Khúc hát người anh hùng”, Khoa đã có một
bước chuyển khá dài trên con đường sáng tác. “Thế là Khoa đã lớn thực rồi!
Mới ngày nào còn sửng sốt về tài thơ của em bé lên tám, chín tuổi. Bây giờ
em đã nói toàn chuyện người lớn, chuyện chính trị, chuyện thời đại, lại còn
bàn luận triết lí nữa. Những người yêu mến thơ Khoa đều rất mừng” [30] –
Nhà phê bình Nguyễn Đăng Mạnh đã có những lời nhận xét tích cực về Trần
Đăng Khoa như vậy khi đọc tác phẩm này.
Năm 1975, sau khi tốt nghiệp phổ thông, Trần Đăng Khoa tạm gác giấc
mơ vào đại học để lên đường nhập ngũ. Năm 1985, Trần Đăng Khoa cho in
tập thơ “Bên của sổ máy bay”, đánh dấu một hình ảnh mới mẻ, trưởng thành
của nhà thơ – chiến sĩ. Tuy vậy, trong tập thơ này Trần Đăng Khoa dường
như vẫn chưa vượt lên được cái bóng của chính mình trong quá khứ. Nói như
tác giả Vũ Nho thì: “Anh bộ đội Trần Đăng Khoa vẫn làm được những bài
thơ hay được tặng giải thưởng hẳn hoi, nhưng những bài thơ đó hay ở mức
có thể có những người làm được. Nó không hay ở mức độc nhất vô nhị, chỉ
có một Trần Đăng Khoa mới viết nổi như thơ tuổi mới đến trường” [37, tr.
30]. Sau khi tốt nghiệp tại trường viết văn Nguyễn Du, năm 1986 Trần Đăng
Khoa sang Liên Xô tu nghiệp 7 năm tại trường viết văn Macxim Gorki. Năm
1992 ông về nước, tham gia công tác tại tạp chí Văn nghệ quân đội. Đến năm
1998, Trần Đăng Khoa đã đánh dấu sự trở lại văn đàn của mình bằng một
tiếng vang lớn với tác phẩm bình luận văn học “Chân dung và đối thoại”.
Trần Đăng Khoa là một trong những nhà thơ trưởng thành trong cuộc kháng
chiến chống Mỹ, theo sát hành trình nghệ thuật của ông, chúng ta thấy rằng
thành công quan trọng nhất trong sự nghiệp của ông là thơ ca. Thơ Trần

7

Đăng Khoa, đặc biệt là những vần thơ viết trong giai đoạn thiếu nhi là những
vần thơ độc đáo có một không hai trong văn học Việt Nam hiện đại.
Tư duy thơ là một phương thức biểu hiện của tư duy nghệ thuật, nó mang
trong mình khả năng biểu hiện đa dạng nhờ vào khả năng biểu hiện của ngôn
ngữ thơ luôn luôn phong phú. Tư duy thơ là một vấn đề lí luận mới và hấp
dẫn. Nghiên cứu thơ từ góc độ tư duy sẽ là một hướng tiếp cận mới mẻ, có
thêm những đóng góp mới trong lĩnh vực nghiên cứu văn học. Trong phạm
vi đề tài này, chúng tôi mong muốn vận dụng những lí luận của tư duy thơ để
nghiên cứu, đi sâu phân tích từng giai đoạn phát triển trong đời thơ Trần
Đăng Khoa, từ đó tìm ra những điểm riêng biệt tạo nên phong cách thơ của
tác giả này.
2. Lịch sử vấn đề
Trong lịch sử phát triển của ngành lí luận, phê bình văn học Việt Nam,
chúng ta có thể thấy rằng số lượng các tác phẩm nghiên cứu về tư duy nghệ
thuật, tư duy thơ là không nhiều. Tác phẩm “Tư duy thơ và tư duy thơ hiện
đại Việt Nam” của tác giả Nguyễn Bá Thành xuất bản năm 1996 được xem
là công trình đầu tiên đi sâu nghiên cứu vào vấn đề này. Theo tác giả Nguyễn
Bá Thành thì tư duy nghệ thuật là sự khôi phục và sáng tạo các biểu tượng
trực quan, là việc hình tượng hóa hiện thực khách quan theo những nhận
thức chủ quan. Vì vậy, tư duy nghệ thuật chịu sự chi phối mạnh mẽ của thế
giới quan và nhân sinh quan của người sáng tạo. Đặc điểm chính trong tư
duy nghệ thuật, cũng như sự khác biệt của nó với tư duy khoa học là ở chỗ
“tư tưởng tình cảm không chỉ là năng lượng của tư duy mà còn là đối tượng
nhận thức của tư duy” [48, tr.55]. Tư duy thơ là phương thức nhận thức và
biểu lộ tình cảm của con người bằng hình tượng ngôn ngữ, vì vậy tư duy thơ
là sự biểu hiện của cái tôi trữ tình, cái tôi cảm xúc, cái tôi đang tư duy. Do
chịu sự chi phối của quan niệm thơ và phương pháp tư duy của từng thời đại
mà vị trí của cái tôi trữ tình có những sự thay đổi nhất định. Vì vậy tư duy

8

thơ, nói cách khác chính là sự phản ánh những tình cảm cộng đồng và tư duy
thời đại. Trong công trình nghiên cứu này, tác giả Nguyễn Bá Thành đã đưa
ra những quan điểm lí luận về tư duy thơ tương đối đầy đủ, cụ thể. Ngoài ra
trong tác phẩm này phần nghiên cứu về thơ Trần Đăng Khoa cũng đã chú ý
đến tư duy thơ trẻ từ góc độ năng khiếu. Vì vậy, chúng tôi xem tác phẩm này
là những định hướng lí luận cơ bản để tiến hành các bước tiếp theo trong
việc nghiên cứu đề tài.
Năm 2006, nhà xuất bản giáo dục đã cho in cuốn “Từ điển thuật ngữ văn
học” của nhóm tác giả Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi, trong
đó có đề cập đến khái niệm tư duy nghệ thuật. Tư duy nghệ thuật là một
phương thức hoạt động nghệ thuật nhằm khái quát hóa hiện thực và giải
quyết nhiệm vụ thẩm mĩ. Tư duy nghệ thuật đòi hỏi một ngôn ngữ nghệ thuật
làm hiện thực trực tiếp của nó, bao gồm hệ thống các kí hiệu nghệ thuật, các
hình tượng, các phương tiện tạo hình và biểu hiện. Trên cơ sở tư duy nghệ
thuật, người ta tạo ra các tư tưởng và quan điểm nghệ thuật, lựa chọn các
phương tiện và biện pháp nghệ thuật. Thơ Trần Đăng Khoa viết trong thời
thơ ấu là một giọng thơ tiêu biểu và đặc biệt. Vì vậy, không có gì lạ khi có
nhiều người yêu thơ Trần Đăng Khoa, nghiên cứu và phê bình thơ của tác giả
này. Những bài phê bình thơ Trần Đăng Khoa chủ yếu được in trên nhiều tờ
báo lớn như Tiền phong, Văn nghệ, Nhân dân, Phụ nữ Việt Nam, An ninh
thế giới…Có thể kể đến những bài viết đáng chú ý như: “Em kể chuyện này”
trên báo Văn nghệ số 452 (1972) của tác giả Lê Đình Kỵ, “Thơ em Khoa”
của nhà thơ Xuân Diệu in trong tập thơ “Góc sân và khoảng trời” năm 1973,
“ Đọc Góc sân và khoảng trời” trên báo Nhân dân số 7344 (9/6/1974) của
tác giả Phong Lan, “Đọc Khúc hát người anh hùng” in trên báo Văn nghệ số
29 (1975) của tác giả Bàng Sỹ Nguyên, “ Nhà thơ non trẻ của Việt Nam”
trên báo Văn nghệ Hải Hưng số 6 (1975) của tác giả N.Niculin, “Đọc tập thơ
Bên của sổ máy bay” in trong tạp chí Văn nghệ quân đội tháng 2/1987 của
tác giả Hồng Diệu, “Nói về thơ Trần Đăng Khoa” in trên báo An ninh thế

9

giới số 116 (11/3/1999) của nhà thơ Tố Hữu…Bên cạnh những bài viết rải
rác của các tác giả trên các báo và tạp chí còn có một số lượng khá lớn những
tác phẩm mang tính chuyên luận, nghiên cứu sâu về thơ Trần Đăng Khoa.
Trong bài “Thơ Trần Đăng Khoa – Nhà thơ Việt Nam hiện đại” (NXB Khoa
học xã hội – 1984) tác giả Vân Thanh lí giải về thế giới thơ Trần Đăng Khoa,
đó là sự bắt nguồn từ những cảnh vật, những sinh hoạt quen thuộc. Đọc thơ
Trần Đăng Khoa người đọc như được gội trong một không khí riêng biệt,
không thể nhầm lẫn của vùng đồng bằng Bắc Bộ. Thơ Khoa nắm bắt được
những màu sắc, âm thanh, hương vị của thế giới bên ngoài, cảnh vật dưới
ngòi bút ấy như có hình nét và tâm hồn. Đồng thời tác giả cũng nhận định
rằng khi Trần Đăng Khoa đã là một nhà thơ trưởng thành, thơ Khoa vẫn tiếp
tục gợi được sự chú ý của người đọc, nhưng cả người viết và người đọc hôm
nay vẫn đang đòi hỏi ở nhà thơ một nội dung mới, một giọng điệu khác.
Trong bài viết “Trần Đăng Khoa trước con đường hình thành một cá tính
thơ” (NXB Văn học – 1997), tác giả Lại Nguyên Ân và Trần Đình Sử lại
viết dưới dạng một cuộc trò chuyện để đưa ra những nhận xét, đánh giá về
giai đoạn thơ thiếu nhi của Trần Đăng Khoa. Tác phẩm bàn về thơ Trần
Đăng Khoa tương đối đầy đủ được xuất bản gần đây nhất là cuốn “Trần
Đăng Khoa thần đồng thi ca” (NXB Văn hóa thông tin – 2000) của tác giả
Vũ Nho. “Trần Đăng Khoa thần đồng thi ca” gồm có 3 phần, chủ yếu tập
trung bàn về thơ Trần Đăng Khoa trong giai đoạn thiếu nhi, tác giả cũng tập
hợp một số bài bình, nghiên cứu của một số tác giả khác như Phạm Hổ, Tố
Hữu, Xuân Diệu, Lại Nguyên Ân, Phạm Khải, Lê Thường…Khi nói về thơ
Trần Đăng Khoa, tác giả Vũ Nho đã liệt kê các yếu tố tạo nên sức hấp dẫn
trong thơ Khoa, mà trước hết là ở cách xưng hô và một thế giới riêng kì diệu
khiến “người ta ngạc nhiên, khoái trá vì cách quan sát tinh tế, cách nhìn nhận
sự vật hồn nhiên, cách liên tưởng rất riêng, cùng với cách nói lên những gì
nghĩ ra, cảm được và trông thấy”. Tác giả Vũ Nho còn phát hiện ra sức hấp
dẫn trong thơ Khoa là “linh hồn của thơ tình cảm”, thơ Trần Đăng Khoa gắn

10

bó với bao thế hệ bạn đọc còn bởi chất liệu dân gian được sử dụng nhuần
nhuyễn từ kết cấu, hình tượng đến ngôn từ, thể tài, giọng điệu…Khi “Chân
dung và đối thoại” ra đời, các thông tin, bài viết phản hồi đã được tập hợp
khá đầy đủ trong cuốn “Xung quanh cuốn Chân dung và đối thoại của Trần
Đăng Khoa” (NXB Thanh niên – 1999). Những phát biểu khách quan mang
tính học thuật đóng góp cho sự phát triển của hoạt động văn học là nội dung
chính của tác phẩm này.
Song song với các bài viết, các tác phẩm bình luận, nghiên cứu trên, thơ
Trần Đăng Khoa còn thu hút một số lượng lớn các công trình nghiên cứu của
nhiều thế hệ học sinh, sinh viên, nghiên cứu sinh yêu mến thơ ông. Theo nhà
thơ ước tính thì đến nay đã có hơn 20 luận án tốt nghiệp đại học, thạc sỹ, tiến
sỹ viết về các sáng tác của ông. Chuyên luận“Tìm hiểu vài nét về thế giới
nghệ thuật thơ Trần Đăng Khoa giai đoạn thiếu nhi” của tác giả Hoàng Thị
Hạnh viết năm 1989 đã thông qua việc khảo sát trên tác phẩm để tìm ra lí do
tạo nên những thành công về nghệ thuật của thơ Trần Đăng Khoa, đồng thời
phát hiện thêm những ý kiến đánh giá để đi tới một nhận định chung nhất về
thơ Trần Đăng Khoa. Trong luận văn thạc sỹ “Thế giới nghệ thuật thơ Trần
Đăng Khoa”, tác giả Chu Thị Bích Thủy lại đi sâu nghiên cứu thế giới nghệ
thuật thơ Trần Đăng Khoa từ thời thiếu nhi đến nay. Tác giả đã khảo sát tác
phẩm trên hai phương diện là thế giới nghệ thuật thơ và phương thức thể
hiện thơ, qua đó khẳng định những đóng góp của Trần Đăng Khoa đối với
nên thơ Việt Nam hiện đại. Tác giả Lưu Thanh trong “Trần Đăng Khoa từ
Góc sân và khoảng trời đến Chân dung và đối thoại” lại kết hợp việc tìm
hiểu những nét cơ bản của tập thơ “Góc sân và khoảng trời” và việc phân
tích những bài viết tiêu biểu của nhà thơ trong cuốn “Chân dung và đối
thoại” để đưa ra những đánh giá sơ bộ bước nối dài trên con đường sáng tạo
nghệ thuật của Trần Đăng Khoa. Từ đó cho thấy việc chuyển biến từ một nhà
thơ đến một nhà phê bình, Trần Đăng Khoa đã đạt được những gì và còn
những gì là hạn chế, bất cập. Trong khóa luận“Tìm hiểu những yếu tố tạo

11

nên sức hấp dẫn của những vần thơ Trần Đăng Khoa viết ở lứa tuổi thiếu
nhi” tác giả Nguyễn Thị Quỳnh Ngân đã khảo sát, phân tích những tác phẩm
thơ Trần Đăng Khoa. Từ việc so sánh thơ Trần Đăng Khoa với một số tác
phẩm của các em thiếu nhi cùng lứa tuổi đến việc tìm hiểu những quan điểm
của các nhà thơ lớn viết thơ cho các em thiếu nhi, tác giả đã tìm ra được
những nét riêng độc đáo tạo nên sức hấp dẫn trong thơ Trần Đăng Khoa viết
trong giai đoạn thiếu nhi…Như vậy có thể thấy những công trình nghiên cứu
về thơ Trần Đăng Khoa đều xoay xung quanh việc phân tích tác phẩm để tìm
cách giải mã một thần đồng thơ từ các góc độ khác nhau mà chưa có công
trình nào dùng hệ quy chiếu của tư duy thơ để phân tích tư duy thơ Trần
Đăng Khoa. Trong đề tài này, chúng tôi sẽ căn cứ trên những tài liệu nghiên
cứu của các tác giả đi trước để từ đó có những đánh giá, nhận xét khách quan
và chân thực nhất khi bàn về thơ Trần Đăng Khoa dưới góc nhìn tư duy nghệ
thuật. Chúng tôi hi vọng sẽ có được những bước tiến mới trong quá trình
hoàn thiện chân dung nhà thơ Trần Đăng Khoa trong lòng bạn đọc.
3. Phạm vi nghiên cứu
Để thực hiện đề tài “Thơ Trần Đăng Khoa từ góc nhìn tư duy nghệ
thuật”, chúng tôi sẽ tiến hành khảo sát trên hầu hết tác phẩm của Trần Đăng
Khoa bao gồm thơ, trường ca, lí luận, phê bình bao gồm các tác phẩm:

Các tập thơ: “Từ góc sân nhà em”, “Góc sân và khoảng trời”, “Bên cửa
sổ máy bay”, “Thơ Trần Đăng Khoa” (Tập 1, Tập 2)

Các trường ca:“Đánh Thần Hạn”,“ Trừng phạt”, “ Khúc hát người anh
hùng”

Lí luận, phê bình: “Chân dung và đối thoại”
Trong quá trình thực hiện luận văn, chúng tôi luôn chú ý đến sự tác động

qua lại giữa tác giả, tác phẩm và những phạm trù lí luận để có được góc nhìn
đa chiều, khách quan nhất đối với đối tượng nghiên cứu. Song song với đó,
chúng tôi cũng đưa ra những ý kiến so sánh thơ Trần Đăng Khoa với những

12

tác giả cùng thời để thấy được sự độc đáo tạo nên phong cách thần đồng thơ
ca của nhà thơ.
4. Phƣơng pháp nghiên cứu
Để việc tiến hành nghiên cứu đạt được kết quả mong muốn, trong luận
văn chúng tôi sử dụng các phương pháp nghiên cứu:
1. Phương pháp loại hình: Căn cứ trên các vấn đề về loại thể để nghiên cứu
thơ Trần Đăng Khoa.
2. Phương pháp lịch sử: Chúng tôi đặt nhà thơ vào trong hoàn cảnh lịch sử
đương thời để nghiên cứu, tìm hiểu rõ hơn yếu tố thời đại trong thơ Trần
Đăng Khoa.
3. Phương pháp thống kê: Chúng tôi dựa trên những số liệu thống kê trong
các tác phẩm để đưa ra những đánh giá, nhận định khái quát về nhà thơ.
Đây là những phương pháp chủ yếu chúng tôi sẽ sử dụng nhằm tìm ra
những đặc điểm quan trọng, những quy luật cấu trúc nội tại về nội dung và
hình thức nghệ thuật, từ đó cho thấy những giá trị thẩm mỹ độc đáo trong thơ
Trần Đăng Khoa. Khi vận dụng những phương pháp này, chúng tôi nhằm
hướng tới một cái nhìn tổng quan về tư duy nghệ thuật thơ Trần Đăng Khoa
trong nguồn mạch tư duy của thời đại.
5. Kết cấu luận văn
Ngoài phần mở đầu và phần kết luận, luận văn của chúng tôi được chia
thành ba chương bao gồm các nội dung sau
CHƢƠNG 1. MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÍ LUẬN TƢ DUY THƠ
VÀ TƢ DUY THƠ CỦA TRẦN ĐĂNG KHOA
CHƢƠNG 2. CÁI TÔI TRỮ TÌNH TRONG THƠ TRẦN ĐĂNG KHOA
CHƢƠNG 3. BIỂU TƢỢNG VÀ NGÔN NGỮ THƠ TRẦN ĐĂNG KHOA

13

CHƢƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÍ LUẬN TƢ DUY THƠ VÀ
TƢ DUY THƠ CỦA TRẦN ĐĂNG KHOA
1. TƢ DUY THƠ
1.1. Tƣ duy thơ là một phƣơng thức tƣ duy nghệ thuật
Tư duy nghệ thuật là sự khôi phục và sáng tạo những biểu tượng trực quan, là sự
hình tượng hóa hiện thực khách quan theo nhận thức chủ quan. Tư duy nghệ thuật là
tư duy được thể hiện và thực hiện trong quá trình sáng tạo và thụ cảm nghệ thuật.
Sáng tạo và thụ cảm nghệ thuật là hình thái đặc trưng và là hình thái cao nhất của
hoạt động thẩm mỹ; trong sáng tạo và thụ cảm bao hàm cả đánh giá giá trị. Nếu như
đối với tư duy khoa học hình thức ấy đã được khách quan hóa theo quy luật vận
động của khái niệm và quan hệ logic giữa các khái niệm, thì đối với tư duy nghệ
thuật hình thức ấy là sự biểu hiện trực tiếp của quan niệm về vũ trụ, nhân sinh và
trình độ văn hóa của từng người sáng tạo. Trong tư duy nghệ thuật, bản chất, các
quy luật của hiện thực, cuộc sống không hiện ra dưới dạng trừu tượng của khái
niệm mà biểu hiện qua hình tượng cụ thể, sinh động. Xét về mặt nhận thức luận,
hình tượng nghệ thuật về bản chất, cũng là sự phản ánh hiện thực, tuy nhiên, sự
phản ánh này không phải là trực tiếp, mà là gián tiếp và được thực hiện thông qua
sự sáng tạo mang tính cá nhân, in đậm dấu ấn chủ thể. Vì thế, tư duy nghệ thuật
không chấp nhận sự lặp lại, sự sao chép; nó luôn giả định tính cá biệt, điển hình và
độc đáo. Trần Đăng Khoa là một ví dụ điển hình cho một phong cách thơ thần đồng,
độc đáo. Điều khiến thơ Trần Đăng Khoa khác lạ và vượt lên trên những nhà thơ
cùng độ tuổi khác khác là việc Trần Đăng Khoa đã biết cách đưa thế giới cổ tích,
thần thoại vào trong tác phẩm bằng một tâm hồn nhạy cảm và ngập tràn tình yêu
thương dành cho con người và vạn vật. Những chất liệu dân gian trong những lời ca
dao, những câu chuyện của bà của mẹ đã tạo nên dấu ấn đậm nét trong tư duy thơ
Trần Đăng Khoa. Tuy vậy, điều đó không có nghĩa là nhà thơ cóp nhặt nguyên mẫu
những hình tượng đó vào trong thơ, ở đây tác giả đã khéo léo biến chất liệu dân

14

gian truyền thống mà ai cũng biết ấy thành của riêng mình với một tư duy trẻ thơ vô
cùng sáng tạo.
Tính sáng tạo không chỉ thể hiện trong tư duy của nghệ sĩ, mà còn thể hiện trong
quá trình thụ cảm của công chúng. Thụ cảm nghệ thuật không phải là tác động một
chiều từ tác phẩm đến công chúng, mà là một quan hệ hai chiều. Tính đến nay,
những bài thơ trong “Góc sân và khoảng trời” vẫn là những bài thơ viết cho thiếu
nhi hay nhất trong văn học Việt Nam, để có được thành tựu vượt bậc đó quả thực
không hề đơn giản. Phải chăng điều này xuất phát từ chính cách suy nghĩ, tư duy
của cậu bé khi đến với thơ? Các nhà thơ khác khi làm thơ cho các em thiếu nhi vẫn
bị chi phối, bị hạn chế bởi chính tư duy đã trưởng thành của mình, điều đó khiến
những tác phẩm đó thiếu đi sự hồn nhiên, vô tư vốn chỉ có ở những em bé. Trong
những ngày đầu chập chững Trần Đăng Khoa đến với thơ chỉ bởi một lí do đơn
giản, Khoa nghĩ làm thơ là một trò chơi ghép chữ chứ không phải là một công việc
nghiêm túc, bởi vậy thơ của Khoa là thơ để chơi đùa với bạn bè, để dỗ dành em gái
và tâm sự với những sự vật xung quanh nhà.
Tư duy thơ là một biểu hiện của tư duy nghệ thuật nhưng bản thân nó lại mang
trong mình một khả năng biểu hiện phong phú, đó là nhờ vào yếu tố ngôn ngữ.
Không thể phủ nhận rằng thơ có một ngôn ngữ phong phú, đa dạng với nhiều màu
sắc, là một phương tiện giao tiếp có tính xã hội hóa cao. Vì vậy cũng không có gì lạ
khi cho rằng thơ là một phương tiện thể hiện nhiều tâm trạng, nhiều dạng cảm xúc
với những nội dung cụ thể nhất, trực tiếp nhất và thậm chí là mơ hồ nhất. Trong thơ
vừa có nhạc, vừa có họa, biểu tượng thơ ca vì thế vừa mang tính biểu tượng thị giác
vừa mang tính biểu tượng thính giác. Những đặc điểm này được Trần Đăng Khoa
thể hiện rất thành công trong tác phẩm của mình, mỗi bài thơ được viết dưới dạng
lục bát truyền thống, lúc lại được thể hiện trong thể tự do. Tư duy thơ luôn khẳng
định và chấp nhận khả năng tưởng tượng đến mức vô hạn của nhà thơ, bởi vậy
chúng ta mới có những vần thơ “thành thần” như: Tiếng gà – Giục quả na – Mở mắt
– Tròn xoe (Õ…ó…o), Nghe tiếng sương đọng mật – Đọng mật trên cành tre (Nửa
đêm tỉnh giấc), Mụ gà cục tác như điên – Làm thằng gà trống huyên thiên một hồi

15

(Buổi sáng nhà em), Ngoài thềm rơi chiếc lá đa – Tiếng rơi rất mỏng như là rơi
nghiêng (Đêm Côn Sơn)…. Trong thơ, liên tưởng là một trong những yếu tố quan
trọng tạo nên sự thành công cho một tác phẩm bởi liên tưởng là quy luật của sự
nhận thức và cũng là quy luật của cảm xúc, sự vận động của trí tưởng tượng ấy là có
định hướng chứ không phải là một sự vô ý. Nhà thơ Sóng Hồng đã cho rằng: “ Thơ
là nghệ thuật kì diệu bậc nhất của trí tưởng tượng”. Đối với một tác giả, trí tưởng
tượng là công cụ hữu hiệu nhất tạo nên những vật liệu cho một tác phẩm thơ, bao
gồm: tứ thơ, ý thơ và lời thơ. Đây được xem là một đặc điểm tạo nên sự thành công
vang dội dành cho thần đồng thơ Trần Đăng Khoa.
Yếu tố trữ tình là một trong những yếu tố xuyên suốt những tác phẩm thơ Trần
Đăng Khoa. Cái tôi trữ tình dù được thể hiện bằng cách nào, trực tiếp hay gián tiếp
thì vẫn luôn là yếu tố quan trọng hàng đầu. Mặc dù, cái tôi trữ tình ấy trong từng
giai đoạn, thời điểm có thể có sự thay đổi theo quy luật tất yếu của thời gian. Khi
còn nhỏ tuổi Trần Đăng Khoa làm thơ với tư duy của một cậu bé, cậu bé ấy mỗi
năm một lớn lên, bản thân tư duy trẻ thơ ấy cũng có sự phát triển nhất định. Đến khi
trở thành một nhà thơ khoác áo lính thì tư duy thơ Trần Đăng Khoa lại là tư duy của
một người lính trưởng thành. Và sau cùng, khi nhà thơ đã gác súng để đi theo con
đường học vấn thì tư duy ấy lại có sự chuyển biến khác, những vấn đề ông quan tâm
có tầm ảnh hưởng lớn hơn, mang tầm vĩ mô hơn. Có thể nói, chính những biến
động, thay đổi trong cuộc sống là yếu tố quan trọng ảnh hưởng đến xu hướng vận
động của tư duy thơ nói chung và tư duy thơ Trần Đăng Khoa nói riêng. Tất nhiên
sự vận động này không thể diễn ra trong một sớm một chiều mà là cả một quá trình
lâu dài, cũng như Trần Đăng Khoa đã có mười năm làm thơ thiếu nhi và cũng
chừng ấy thời gian làm thơ với tư cách một người chiến sĩ. Khi mục đích của tác giả
có sự thay đổi thì sự liên tưởng trong tác phẩm cũng chịu ảnh hưởng, cũng có
những sự thay đổi để phù hợp với chính người sáng tác . Liên tưởng càng đa dạng
thì những biểu hiện của nó càng sinh động , việc nhận thức càng trở nên sâu sắc ,
cảm xúc cũng vì thế mà trở nên phong phú hơn

. Trong thơ liên tưởng là quy luật

của sự nhận thức và cũng là quy luật của cảm xúc . Có thể nói tư duy thơ là sự khôi

16

phục và sáng tạo nên các biểu tượng trực quan để biểu hiện tư tưởng và cảm xúc
nhưng không phải do nhận thức cảm tí nh quyết đị nh

,

. Bản th ân mỗi nhà thơ với

những quan niệm, những nhận thức về yếu tố nhân sinh, thời đại cũng như những cá
tính của chính họ sẽ là những yếu tố khiến họ chú ý nhiều hơn đến một số loại biểu
tượng nhất đị nh . Nói đến thơ Trầ n Đăng Khoa là nói đến biểu tượng “góc sân”

,

“khoảng trời”, “cánh cò”…Đ ối với mỗi nhà thơ, ngôn ngữ vừa có ý nghĩ a phương
tiện vừa có ý nghĩ a mục đí ch.
1.2. Tƣ duy thơ Trần Đăng Khoa
Tìm hiểu tư duy thơ Trần Đăng Khoa, trước hết cần xem xét nghiên cứu những
yếu tố ảnh hưởng đến hồn thơ Trần Đăng Khoa, đó là yếu tố gia đình, thời đại cũng
như quan niệm về thơ của chính tác giả. Trần Đăng Khoa được sinh ra và lớn lên
trên một vùng quê chiêm trũng của đồng bằng sông Hồng trong một gia đình thuần
nông. Ngay từ ngày nhỏ, nhà thơ đã được tiếp xúc với những bài hát ru, những câu
ca dao, những truyện kể mang đầy màu sắc dân gian thần thoại của bà và mẹ. Dấu
tích của những yếu tố này còn được thể hiện khá rõ nét trong tập “Góc sân và
khoảng trời”, “Bên góc sân nhà em” được nhà thơ viết thời nhỏ. Từ cách sử dụng
nghệ thuật nhân hóa dành cho sự vật, lối viết vòng tròn cho đến cách xưng hô
“mày” – “tao” …đều là những đặc điểm rất quen thuộc trong văn học dân gian. Đọc
thơ Trần Đăng Khoa, người đọc dễ nhận thấy một phong cách rất riêng trong việc
sử dụng từ ngữ, cách liên tưởng, tưởng tượng vô cùng hồn nhiên, độc đáo. Đề tài
của Trần Đăng Khoa không phải ở những nơi xa xôi mà chính là những sự vật quen
thuộc như những người bạn nhỏ mà hàng ngày cậu bé vẫn chơi đùa. Xem việc làm
thơ như một trò chơi nên đối với Trần Đăng Khoa việc làm thơ là một cách ghi nhật
kí. Bên cạnh những bài thơ thể hiện tính hồn nhiên, trong sáng rất đặc trưng của trẻ
nhỏ, Trần Đăng Khoa còn có những bài thơ mang tính thời sự, thể hiện thái độ của
nhà thơ đối với cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước của toàn dân tộc – Đó là
những bài thơ viết về sự thay đổi của làng quê, hình ảnh chú bộ đội, sự lên án gay
gắt kẻ thù xâm lược… Yếu tố thời đại đã góp phần tạo nên những sắc thái khác

17

nhau trong thơ Trần Đăng Khoa giai đoạn này. Khoa làm thơ trước hết là để dỗ em,
để vui chơi nhưng đồng thời cũng là để thể hiện những suy nghĩ của mình trước một
cuộc chiến tranh phi nghĩa mà đế quốc Mỹ đã đưa đến Việt Nam. Bởi vậy trong thơ
Khoa mới xuất hiện ụ súng trên đường làng, thày giáo trong cuộc chiến tranh cũng
ra trận rồi trở về trường xưa với đôi nạng gỗ trên tay, hình ảnh các chú bộ đội thân
thiết và dũng cảm…
Đối với trẻ thơ, khi bắt đầu biết đọc, biết viết, thế giới được mở ra trước mắt các
em thật rộng lớn, cái gì cũng ẩn chứa những câu hỏi chưa có lời giải đáp, bởi vậy
mỗi sự vật hiện tượng đều gây nên sự tò mò muốn được khám phá. Thế giới lung
linh ngập tràn sắc màu trong thơ Trần Đăng Khoa cũng xuất phát từ chính những tò
mò thú vị đó. Trần Đăng Khoa chỉ khác với các bạn mình ở chỗ cậu bé có cách lí
giải vô cùng ngộ nghĩnh và sáng tạo khiến người đọc vô cùng thích thú. Người đọc
có thể hình dung đến một cậu bé suốt ngày thơ thẩn chơi ở góc sân nhà, lúc lúi húi
bên những cây trầu, lúc trầm ngâm nhìn những quả bòng đang bị rụng nổi lên mặt
ao, lúc lại vui chơi với con chó Vàng…Thơ Trần Đăng Khoa sinh động trong từng
câu chữ, ngay cả trong những bài thơ ngỡ như tĩnh lặng thì ẩn chứa phía sau đó, dù
chỉ là một vài từ thôi cũng đã thể hiện được hết những chuyển động hết sức tinh vi
của sự vật. Những bài thơ được Trần Đăng Khoa sáng tác trong giai đoạn này đã thể
hiện một tư duy mở rất tích cực, nhà thơ luôn mở rộng lòng mình với vạn vật, cỏ
cây, dù vui hay buồn. Bởi vậy, phạm vi đề tài trong thơ Trần Đăng Khoa viết rất
rộng lớn, đi đến đâu gặp sự lạ cũng có thể tạo thành một bài thơ, cho dù không gian
nghệ thuật của nhà thơ lúc này chỉ là một góc sân nhà, vườn cây quanh nhà, dòng
sông Kinh Thày và một khoảng trời xanh cao trên đầu. Nhỏ hẹp là vậy nhưng đối
với tư duy của Trần Đăng Khoa trong thời điểm này đó lại là cả một thế giới to lớn
với biết bao điều thú vị. Quan sát những sự vật, hiện tượng vốn dĩ rất quen thuộc
với mọi người và kể lại bằng thơ, Trần Đăng Khoa đã biến những điều tưởng như
bình thường, vô vị ấy trở nên đặc sắc, mang đậm dấu ấn cá nhân. Điều khiến cho
thơ Trần Đăng Khoa bay cao, bay xa như vậy phần lớn là từ tư duy thơ của cậu bé.
Cùng thời với Trần Đăng Khoa cũng có nhiều em bé làm thơ, tuy nhiên chưa ai đạt

18

đến đỉnh cao và được mệnh danh là “thần đồng”. Sự hồn nhiên, trong sáng của trẻ
em hầu hết được thể hiện trong thơ của các nhà thơ nhỏ tuổi, tuy nhiên yếu tố để
một cá nhân vượt trội hơn hẳn lại là yếu tố tài năng bẩm sinh. Trần Đăng Khoa may
mắn bởi được nuôi dưỡng trong cái nôi nghệ thuật dân gian từ những ngày thơ bé,
rồi khi biết đọc biết viết cậu bé lại có được những cảm xúc, rung cảm tinh tế hơn
những trẻ em khác. Bởi vậy, khi đến với thơ Trần Đăng Khoa, mỗi bài thơ đều chứa
đựng nhiều yếu tố nghệ thuật, yếu tố nhân văn mà bản thân tác giả lúc đó cũng chưa
ý thức được hết. Tiếng thơ là tiếng lòng, quả thực thơ Trần Đăng Khoa đi vào lòng
người chính bởi những bài thơ ấy được viết bằng những cảm xúc tinh khôi nhất,
trong sáng nhất và luôn chan chứa tình yêu thương. Sau này, khi viết trong cuốn
“Chân dung và đối thoại”, nhà thơ đã định nghĩa thơ hay là thơ “giản dị, xúc động
và ám ảnh” [13, tr.7]. Qủa thực, ngay từ những bài thơ đầu tiên Trần Đăng Khoa đã
chinh phục độc giả bởi những lời thơ giản dị nhưng sâu sắc. Những bức tranh do
thơ Trần Đăng Khoa dựng lên đều là những cảnh rất phổ biến ở bất kì làng quê Bắc
Bộ nào, thế nhưng trên cái nền chung ấy nhà thơ đã tạo được dấu ấn riêng, không
thể nhầm lẫn. Có thể nói trong thơ Trần Đăng Khoa đã hội tụ được các yếu tố tích
cực cũng như một tài năng xuất chúng để tạo nên những tác phẩm bất hủ dành cho
lứa tuổi thiếu nhi. Đến với thơ bằng một tư duy trẻ con hồn nhiên, bản thân Trần
Đăng Khoa trong thời gian đầu chỉ xem việc làm thơ như một trò chơi, nhưng khi
nhận được sự chỉ dạy tận tình của các nhà thơ lớn, đặc biệt là nhà thơ Xuân Diệu,
cậu bé đã ý thức được làm thơ là một công việc nghiêm túc, đòi hỏi sự tập trung,
tính sáng tạo cao. Tư duy thơ Trần Đăng Khoa bởi vậy đã có sự vận động, chuyển
biến tích cực. Tài năng và ý thức trách nhiệm đối với sản phẩm nghệ thuật của bản
thân đã giúp cạu bé có những bài thơ có chiều sâu hơn, phản ánh những suy nghĩ
sâu sắc hơn. Bước tiến này trong thơ Trần Đăng Khoa tuy không phải là một sự
chuyển biến lớn nhưng đã góp phần quan trọng giúp nhà thơ có được những định
hướng đúng đắn trong sáng tác, đó là kim chỉ nam để nhà thơ tiếp tục trên con
đường nghệ thuật.

19

Trải qua một thời gian dài trong quân đội, Trần Đăng Khoa đã có quá trình
trưởng thành tích cực, người đọc khó có thể gặp lại chân dung một cậu bé làm thơ
ngày nào. Đi nhiều, tiếp xúc nhiều, trải nghiệm nhiều đã khiến nhà thơ có quá trình
chuyển đổi khá rõ rệt trong tư duy thơ. Lúc này, những vần thơ đã mất dần tính hồn
nhiên trẻ thơ vốn là đặc điểm rất quan trọng tạo nên danh tiếng cho thơ Trần Đăng
Khoa ngày nhỏ. Thay vào đó là tư duy của một người lính, một nhà thơ đã trưởng
thành. Cái tôi cá nhân nay không còn xưng “em”, tư duy cũng không còn hướng
ngoại như ngày thơ ấu nữa. Thay vào đó là một cái tôi trữ tình đầy cảm xúc, khép
kín hơn thể hiện một quá trình hướng nội với những tâm tư tình cảm đa chiều, phức
tạp. Nhà thơ hướng lòng mình đến những người đồng đội, đến “em”, và những tâm
tư của chính mình. Cũng bởi hướng đến những đối tượng trữ tình mới như vậy nên
thơ Trần Đăng Khoa cũng phải tìm đến những cách thể hiện mới. Người đọc không
còn nhìn thấy hơi hướng của những thể thơ truyền thống, những câu chuyện cổ tích
hay lời ru đưa nôi ngày xưa nữa, thay vào đó ông viết thơ hầu hết theo thể tự do để
thể hiện một cuộc sống nội tâm phức tạp và đa chiều. Sự vận động trong tư duy thơ
Trần Đăng Khoa theo thời gian không khiến độc giả ngạc nhiên, bởi một điều đơn
giản cậu bé Khoa ngày nào giờ đã trưởng thành, Trần Đăng Khoa viết thơ cũng sẽ
viết dưới tầm nhìn, góc độ của một người đã từng trải. Ngày nhỏ là một cậu bé thần
đồng, khi đã là một người lính cầm bút, Trần Đăng Khoa vẫn luôn có những tố chất
đặc biệt, thơ ông tìm đến những đối tượng phản ánh mới dưới những suy nghĩ đồng
cảm và nhân văn. Bắt gặp lại trong thơ Trần Đăng Khoa những câu chuyện hàng
ngày, từ việc chờ mưa đến cháy lòng, việc chứng kiến bạn mình chiến đấu với cá
mập để có cá mang về nấu cháo, việc chứng kiến những hòn đảo đang chìm dưới
nước…tất cả được tác giả tái hiện lại thành những câu chuyện. Những câu chuyện
ấy xét trên bề mặt cũng như những câu chuyện cậu bé Khoa ngày nào vẫn làm thơ
kể cho bạn bè nghe, chỉ khác một điều, vị trí của nhân vật trữ tình ở đây đã có sự
thay đổi. Nếu thơ viết ngày bé là để mở lòng mình, đón chào vạn vật và cảm nhận
sự sống đang sinh sôi, thì thơ trong giai đoạn này lại là những vần thơ khép
mình¸viết về đồng đội với tất cả sự gắn bó, tình cảm chân thành nhưng ẩn sâu trong

20

đó vẫn là những nỗi niềm xót xa, thương đồng đội, thương mình. Hiện thực bây giờ
là những sóng gió, bão táp trên biển, là việc thường xuyên thiếu thốn, khó khăn
trong những sinh hoạt hàng ngày…Những điều tưởng chừng như giản đơn lại trở
nên vô cùng xa xỉ ở nơi đầu sóng ngọn gió này. Bởi vậy thơ Trần Đăng Khoa giai
đoạn này chứa đựng nhiều tâm trạng, ngẫm nghĩ về cuộc đời, về số phận con người,
và vượt lên trên hết vẫn là niềm tin vào một tương lai tốt đẹp hơn, tươi sáng hơn
giành cho Tổ quốc mình.
Quá trình vận động của tư duy trong việc sáng tác thơ của Trần Đăng Khoa đã
khẳng định nhà thơ từ những cảm xúc cá nhân đã biết mở rộng lòng mình ra với
những tình cảm yêu thương đồng loại, cỏ cây, sự vật…Trong hai giai đoạn thơ của
Trần Đăng Khoa, tuy cách tư duy có sự vận động khác nhau nhưng tất cả đều chứng
tỏ rằng những vần thơ của Trần Đăng Khoa được sinh ra là để dành cho yêu thương.
2. QUÁ TRÌNH SÁNG TÁC VÀ QUAN NIỆM VỀ THƠ CỦA TRẦN ĐĂNG
KHOA
2.1. Sự xuất hiện của một thần đồng thơ
Trần Đăng Khoa sinh ngày 24 tháng 4 năm 1958, quê làng Trực Trì, xã Quốc
Tuấn, huyện Nam Sách, tỉnh Hải Dương trong một gia đì nh thuần nông . Ngay từ
thuở ấu thơ, cậu bé đã được nghe bà và mẹ hát ru bằng những câu ca dao, những
câu chuyện cổ tích, truyện Kiều…Thế giới kì ảo, lạ lùng của những câu chuyện cổ,
những hình ảnh thân thuộc, giàu màu sắc trong những bài ca dao, những câu tục
ngữ đã sớm in sâu trong tâm trí non nớt và trở thành mạch nguồn nuôi dưỡng hồn
thơ Trần Đăng Khoa – một trong những yếu tố quan trọng tạo nên một thần đồng
thơ giai đoạn sau này.
Khi biết đọc, Trần Đăng Khoa rất ham đọc sách, đặc biệt là thơ ca. Tủ sách của
anh trai đã dần trở thành thế giới riêng của cậu bé với những “Dế mèn phiêu lưu
ký”, “Truyện cổ An đéc xen”, “Truyện Kiều”…Vì vậy nên dù còn ít tuổi nhưng Trần
Đăng Khoa đã có trong tay một “lưng vốn” kha khá gồm hàng trăm câu ca dao và
truyện Kiều. Bài thơ đầu tiên Trần Đăng Khoa viết là bài “Con bướm vàng” (1964)

21

Tải về bản full

Tác giả Trần Đăng Khoa

Quảng cáo

Lựa chọn câu để xem lời giải nhanh hơn

  • 1. Tiểu sử

  • 2. Sự nghiệp văn học

  • 1. Tiểu sử

  • 2. Sự nghiệp văn học

Bài khác

1. Tiểu sử

-Trần Đăng Khoasinh ngày 24 tháng 4 năm 1958.

– Quê làng Trực Trì, xã Quốc Tuấn, huyện Nam Sách, tỉnh Hải Dương.

– Là một nhà thơ, nhà báo, biên tập viên Tạp chí Văn nghệ Quân đội, hội viên của Hội Nhà văn Việt Nam.

– Ông nguyên là Trưởng ban Văn học Nghệ thuật, Giám đốc Hệ Phát thanh có hình VOVTV của Đài tiếng nói Việt Nam.

– Hiện nay, ông giữ chức Phó Bí thư Đảng ủy Đài Tiếng nói Việt Nam.

2. Sự nghiệp văn học

Nhà thơ Trần Đăng Khoa bắt đầu sáng tác từ rất sớm, năm 8 tuổi ông đã có một số sáng tác được in trên báo.

a. Tác phẩm

– Từ góc sân nhà em, 1968.
– Góc sân và khoảng trời, tập thơ, 1968, tái bản khoảng 30 lần, được dịch và xuất bản tại nhiều nước trên toàn thế giới
– Khúc hát người anh hùng, trường ca, 1974.
– Bên cửa sổ máy bay, tập thơ, 1986.
– Chân dung và đối thoại, tiểu luận phê bình, Hà Nội: Nhà xuất bản Thanh niên, 1998, tái bản nhiều lần.
– Bài “Thơ tình người lính biển” đã được Hoàng Hiệp phổ nhạc.
– Đảo chìm, tập truyện – ký, đến đầu năm 2009 đã tái bản 25 lần.

b. Giải thưởng

– Giải thưởng thơ của báo Thiếu niên Tiền phong các năm 1968, 1969, 19711

– Giải nhất báo Văn nghệ năm 1982

– Giải thưởng Nhà nước về văn học nghệ thuật năm 2001.

Loigiaihay.com

Bài tiếp theo

  • Mưa – Trần Đăng Khoa
  • Cô Tô – Nguyễn Tuân
  • Tác giả Thép Mới
  • Cây tre Việt Nam – Thép Mới
  • Tác giả I-li-a Ê-ren-bua

Quảng cáo

Báo lỗi – Góp ý


Thơ Trần Đăng Khoa -Tuyển Chọn Những Bài Thơ Hay Nhất


9X Studio Thơ Trần Đăng Khoa , Tuyển Chọn Những Bài Thơ Hay Nhất , Hiện Tượng Đặc Biệt Của Thi Ca Việt Nam. Người Đọc Hướng Dương . Góc sân và khoảng trời là một tập thơ xuất sắc của Trần Đăng Khoa được xuất bản lần đầu tiên năm 1968 .Xem Thêm : ?Ngâm Thơ : https://bitly.com.vn/98afdy
✈Du Lịch \u0026 Khám Phá https://goo.gl/WL9qC2
?Đọc Truyện https://bitly.com.vn/haog50
?Relaxing Music : https://bitly.com.vn/rx2cni
?Hát Văn Hầu Đồng : https://bitly.com.vn/zbw14m
?Cuộc Sống Thành Nam https://bitly.com.vn/w9klqj
==========================
✅@9XStudio
☞Hãy Theo Dõi Kênh Bằng Cách Nhấn Đăng Ký, Like and Share Ủng Hộ Chúng Tôi Các Bạn Nhé ! Rất mong được sự ủng hộ từ các bạn?
☞ CHÚC CÁC BẠN 1 NGÀY MỚI VUI VẺ ?
⚠ Copyright notes: This video was made by me (Please do not copy video clips in any form)
==========================
►Liên hệ với chúng tôi tại:
?Twitter : https://goo.gl/kKAvfD
?Like us on Facebook https://goo.gl/nAjhuZ
?Subscribe to our channel https://goo.gl/6dbsSW
==========================
Nhà Thơ Trần Ðăng Khoa, sinh ngày 2641958 tại thôn Ðiền Trì, xã Quốc Tuấn, huyện Nam Thanh, Hải Dương. Hiện ở Hà Nội. Hội viên Hội Nhà văn Việt Nam (1977). Ông tốt nghiệp Trường Viết văn Nguyễn Du, tốt nghiệp Học viện Văn học Thế giới mang tên M.Gorki (CHLB Nga), từng là lính Hải quân, học viên trường Sĩ quan Lục quân. Hiện là biên tập viên tạp chí Văn nghệ quân đội. Nổi tiếng là “thần đồng” thơ từ khi mới 7, 8 tuổi. Tập thơ Từ góc sân nhà em in ở NXB Kim Ðồng lúc vừa tròn 10 tuổi. Ngoài thơ ông còn viết phê bình văn học.
Tác phẩm chính:
Từ góc sân nhà em (thơ, 1968)
Góc sân và khoảng trời (thơ, 1968, 1973, 1976… tái bản lần thứ 20 năm 1995)
Thơ Trần Ðăng Khoa (tập 1, 1970)
Khúc hát người anh hùng (trường ca, 1974)
Trường ca Trừng phạt (thơ, 1973)
Trường ca Giông bão (thơ, 1983)
Bên cửa sổ máy bay (thơ, 1986)
Thơ Trần Ðăng Khoa (tập 2, 1983)
Chân dung và đối thoại (1998)
Và nhiều tập khác được dịch in ở nước ngoài
tho trandangkhoa 9xstudio

Xem thêm bài viết thuộc chuyên mục: Kỹ Năng Sống
Xem thêm bài viết thuộc chuyên mục: Kỹ Năng Sống

Related Articles

Back to top button