Kiến Thức Chung

NGHĨA TƯỜNG MINH (HIỂN NGÔN) VÀ NGHĨA HÀM ẨN (HÀM NGÔN

Ngày đăng: 29/04/2015, 00:29

NGHĨA TƯỜNG MINH (HIỂN NGÔN)
VÀ NGHĨA HÀM ẨN (HÀM NGÔN
I. KHÁI NIỆM
1. Nghĩa tường minh
Ví dụ : Sp1 – Anh Ba đi đâu?
Sp2 – Anh Ba đi lấy thuốc cho vợ.
Hai phát ngôn trên đều có thể hiểu trực tiếp trên câu chữ (không dựa vào ngữ cảnh, ngôn cảnh) thông qua ý nghĩa của các yếu tố ngôn ngữ. Đó là nghĩa tường minh.
Ý nghĩa được nói ra trực tiếp nhờ các yếu tố ngôn ngữ (âm, từ, kết hợp câu) được gọi là ý nghĩa tường minh (nghĩa hiển ngôn, nghĩa theo câu chữ)
2. Nghĩa hàm ẩn
Ví dụ: Anh Ba phải đi lấy thuốc cho vợ.
Phát ngôn này có các nghĩa không thể hiện trực tiếp trên câu chữ như:
(1) Anh Ba đã có vợ.
(2) Vợ anh Ba bị ốm hoặc vợ anh Ba làm nghề bán thuốc.
(3) Anh Ba không có nhà.
(4) Anh Ba không có thời gian để làm việc gì với ai.
(5) Anh Ba không thể cho ai đó mượn tiền.

Các nghĩa (1) → (5) gọi là nghĩa hàm ẩn. Trong đó nghĩa (3), (4), (5) phụ thuộc vào ngữ cảnh. Nghĩa (1), (2) không phụ thuộc vào ngữ cảnh.
Nghĩa hàm ngôn là nghĩa không được nói ra trực tiếp, người nghe phải dùng đến thao tác suy ý, phải dựa vào những yếu tố ngoài ngôn ngữ (ngữ cảnh), phải dựa vào ngôn cảnh (tức là các phát ngôn trước và sau phát ngôn đang xét), dựa vào các qui tắc điều khiển hành vi ngôn ngữ, điều khiển lập luận, điều khiển hội thoại… mới nắm bắt được.
Nghĩa hàm ẩn chia làm 2 loại: hàm ý và tiền giả định.
II. TIỀN GIẢ ĐỊNH
1. Khái niệm tiền giả định
Trong ví dụ trước, các nghĩa (1), (2) gọi là nghĩa tiền giả định.
Tiền giả định là những hiểu biết đã được các nhân vật giao tiếp mặc nhiên thừa nhận, dựa vào chúng mà người nói tạo nên ý nghĩa tường minh trong phát ngôn của mình.

Ví dụ 2: Tôi mặc chiếc áo đỏ có tiền giả định “Tồn tại một chiếc áo đỏ”
Có thể hiểu tiền giả định là luôn luôn đúng. Tuy nhiên trong giao tiếp thông thường, không phải không có những trường hợp người nói tạo ra một phát ngôn mà ý nghĩa tường minh dựa trên một tiền giả định sai. Đây là chiến lược hội thoại, chiến lược gài bẫy tiền giả định.
Ví dụ : Sp1- Bao giờ thì cậu trả tiền cho mình?
(Nhưng thực tế Sp2 không mượn tiền của Sp1)
Sp2 (Cãi lại) – Tớ vay tiền của cậu bao giờ mà trả.
Tương tự, những câu hỏi kiểu “bắt nọn” cũng là một chiến lược gài bẫy tiền giả định. Khi mà người hỏi chưa biết rõ đúng hay không đúng nội dung hỏi, nếu người được hỏi không tinh thì sẽ tự xác định nội dung hỏi đó cho người hỏi.
Ví dụ: Sp1 – Này tối qua cậu đi chơi với ai đấy?
(Thực ra Sp1 chưa biết rõ Sp2 đi chơi hay không đi chơi)
Sp2 – (Nếu không tinh ý với hành động hỏi của A thì sẽ trả lời)
– A…đi chơi với Lan một tí!
2. Phân loại tiền giả định
Nghĩa tiền giả định được phân ra thành 2 loại:
– Tiền giả định ngôn ngữ
– Tiền giả định bách khoa.
Ví dụ : – Vũ hội làm chúng ta quên rằng bây giờ đã là 12 giờ khuya. Phát ngôn này có các nghĩa tiền giả định sau :
(1) Có một cuộc vũ hội.
(2) Vũ hội tổ chức vào ban đêm
(3) Vào ban đêm không nên thức quá khuya để ảnh hưởng đến sức khoẻ và ảnh hưởng đến những người khác đã nghỉ ngơi.
(4)12 giờ khuya, theo Việt Nam là đã quá khuya.
Nghĩa (1) (2) là nghĩa tiền giả định ngôn ngữ.
Nghĩa (3) (4) là nghĩa tiền giả định bách khoa.
Tiền giả định ngôn ngữ là những tiền giả định được diễn tả bởi các tổ chức hình thức của phát ngôn.
Tiền giả định bách khoa là bao gồm tất cả những hiểu biết về hiện thực mà các nhân vật giao tiếp cùng có chung, trên nền tảng đó nội dung giao tiếp hình thành và diễn tiến.
Bài tập: Tìm tiền giả định trong các phát ngôn sau và phân loại chúng:
1. Tàu ngừng chạy.
2. Nó nhắm mắt.
3. Vũ Trọng Phụng đã chết trong cảnh nghèo khổ.
4. Nó lại về Hội An.
5. Hiện nay, anh Xuân tiếp tục học đại học.
6. Tôi xin nói tiếp vấn đề này
7. Con chị Lan đang ốm.
8. Đóng cửa lại!
9. Đừng làm ồn.
10. Bao giờ rau diếp làm đình
Gỗ lim làm ghém thì mình lấy ta
Bao giờ chạch đẻ ngọn đa
Sáo đẻ dưới nước thì ta lấy mình.
III. HÀM Ý
1. Khái niệm hàm ý
Hàm ý là những hiểu biết có thể suy ra từ ý nghĩa tường minh và tiền giả định của ý nghĩa tường minh. Nghĩa hàm ý lệ thuộc sâu sắc vào hoàn cảnh giao tiếp.
Ví dụ – Vũ hội làm NHÓM 4 K09 BÁO CHÍ Chương 6 NGHĨA TƯỜNG MINH (HIỂN NGÔN) VÀ NGHĨA HÀM ẨN (HÀM NGÔN I. KHÁI NIỆM 1. Nghĩa tường minh Ví dụ : Sp1 – Anh Ba đi đâu? Sp2 – Anh Ba đi lấy thuốc cho vợ. Hai phát ngôn trên đều có thể hiểu trực tiếp trên câu chữ (không dựa vào ngữ cảnh, ngôn cảnh) thông qua ý nghĩa của các yếu tố ngôn ngữ. Đó là nghĩa tường minh. Ý nghĩa được nói ra trực tiếp nhờ các yếu tố ngôn ngữ (âm, từ, kết hợp câu) được gọi là ý nghĩa tường minh (nghĩa hiển ngôn, nghĩa theo câu chữ) 2. Nghĩa hàm ẩn Ví dụ: Anh Ba phải đi lấy thuốc cho vợ. Phát ngôn này có các nghĩa không thể hiện trực tiếp trên câu chữ như: (1) Anh Ba đã có vợ. (2) Vợ anh Ba bị ốm hoặc vợ anh Ba làm nghề bán thuốc. (3) Anh Ba không có nhà. (4) Anh Ba không có thời gian để làm việc gì với ai. (5) Anh Ba không thể cho ai đó mượn tiền. Các nghĩa (1) → (5) gọi là nghĩa hàm ẩn. Trong đó nghĩa (3), (4), (5) phụ thuộc vào ngữ cảnh. Nghĩa (1), (2) không phụ thuộc vào ngữ cảnh. Nghĩa hàm ngôn là nghĩa không được nói ra trực tiếp, người nghe phải dùng đến thao tác suy ý, phải dựa vào những yếu tố ngoài ngôn ngữ (ngữ cảnh), phải dựa vào ngôn cảnh (tức là các phát ngôn trước và sau phát ngôn đang xét), dựa vào các qui tắc điều khiển hành vi ngôn ngữ, điều khiển lập luận, điều khiển hội thoại mới nắm bắt được. Nghĩa hàm ẩn chia làm 2 loại: hàm ý và tiền giả định. II. TIỀN GIẢ ĐỊNH 1. Khái niệm tiền giả định Trong ví dụ trước, các nghĩa (1), (2) gọi là nghĩa tiền giả định. Tiền giả định là những hiểu biết đã được các nhân vật giao tiếp mặc nhiên thừa nhận, dựa vào chúng mà người nói tạo nên ý nghĩa tường minh trong phát ngôn của mình. Ví dụ 2: Tôi mặc chiếc áo đỏ có tiền giả định “Tồn tại một chiếc áo đỏ” Có thể hiểu tiền giả định là luôn luôn đúng. Tuy nhiên trong giao tiếp thông thường, không phải không có những trường hợp người nói tạo ra một phát ngôn mà ý nghĩa tường minh dựa trên một tiền giả định sai. Đây là chiến lược hội thoại, chiến lược gài bẫy tiền giả định. Ví dụ : Sp1- Bao giờ thì cậu trả tiền cho mình? (Nhưng thực tế Sp2 không mượn tiền của Sp1) Sp2 (Cãi lại) – Tớ vay tiền của cậu bao giờ mà trả. Tương tự, những câu hỏi kiểu “bắt nọn” cũng là một chiến lược gài bẫy tiền giả định. Khi mà người hỏi chưa biết rõ đúng hay không đúng nội dung hỏi, nếu người được hỏi không tinh thì sẽ tự xác định nội dung hỏi đó cho người hỏi. Ví dụ: Sp1 – Này tối qua cậu đi chơi với ai đấy? (Thực ra Sp1 chưa biết rõ Sp2 đi chơi hay không đi chơi) Sp2 – (Nếu không tinh ý với hành động hỏi của A thì sẽ trả lời) – A đi chơi với Lan một tí! 2. Phân loại tiền giả định Nghĩa tiền giả định được phân ra thành 2 loại: – Tiền giả định ngôn ngữ – Tiền giả định bách khoa. Ví dụ : – Vũ hội làm chúng ta quên rằng bây giờ đã là 12 giờ khuya. Phát ngôn này có các nghĩa tiền giả định sau : (1) Có một cuộc vũ hội. (2) Vũ hội tổ chức vào ban đêm (3) Vào ban đêm không nên thức quá khuya để ảnh hưởng đến sức khoẻ và ảnh hưởng đến những người khác đã nghỉ ngơi. (4)12 giờ khuya, theo Việt Nam là đã quá khuya. Nghĩa (1) (2) là nghĩa tiền giả định ngôn ngữ. Nghĩa (3) (4) là nghĩa tiền giả định bách khoa. Tiền giả định ngôn ngữ là những tiền giả định được diễn tả bởi các tổ chức hình thức của phát ngôn. Tiền giả định bách khoa là bao gồm tất cả những hiểu biết về hiện thực mà các nhân vật giao tiếp cùng có chung, trên nền tảng đó nội dung giao tiếp hình thành và diễn tiến. Bài tập: Tìm tiền giả định trong các phát ngôn sau và phân loại chúng: 1. Tàu ngừng chạy. 2. Nó nhắm mắt. 3. Vũ Trọng Phụng đã chết trong cảnh nghèo khổ. 4. Nó lại về Hội An. 5. Hiện nay, anh Xuân tiếp tục học đại học. 6. Tôi xin nói tiếp vấn đề này 7. Con chị Lan đang ốm. 8. Đóng cửa lại! 9. Đừng làm ồn. 10. Bao giờ rau diếp làm đình Gỗ lim làm ghém thì mình lấy ta Bao giờ chạch đẻ ngọn đa Sáo đẻ dưới nước thì ta lấy mình. III. HÀM Ý 1. Khái niệm hàm ý Hàm ý là những hiểu biết có thể suy ra từ ý nghĩa tường minh và tiền giả định của ý nghĩa tường minh. Nghĩa hàm ý lệ thuộc sâu sắc vào hoàn cảnh giao tiếp. Ví dụ – Vũ hội làm chúng ta quên rằng bây giờ đã 12 giờ khuya. Nghĩa hàm ý: Chúng ta phải giải tán thôi. Ví dụ 2: Phát ngôn A: “Trời nóng quá”, ngoài ý nghĩa tường minh thông tin về thời tiết còn có những hàm ý khác nhau trong những hoàn cảnh khác nhau. Chẳng hạn: – Khi Sp1 và Sp2 đang ở trong một căn phòng ngột ngạt thì phát ngôn A có thể là yêu cầu mở cửa sổ hay mở quạt. – Khi Sp1 và Sp2 đang ở trên đường đi thì phát ngôn A có thể là lời đề nghị nên nghỉ chân ở dưới một bóng râm. – Khi hai người đang đi ngang trước một cửa hàng giải khát thì phát ngôn A có thể là lời bộc lộ giá như có một ly nước mát. – Khi người khách mới đến, chủ nhà tỏ vẻ ái ngại cho khách “Trời nóng quá”. Lúc này phát ngôn này lại mang nghĩa là “Anh vất vả quá”. 2. Phân loại hàm ý Hàm ý chia ra 2 loại : – Hàm ý ngữ nghĩa (dẫn ý) – Hàm ý ngữ dụng học (ngụ ý) a. Hàm ý ngữ nghĩa là hàm ý được suy ra từ nội dung ngữ nghĩa tường minh của phát ngôn. – Hàm ý ngữ nghĩa là các luận cứ hoặc kết luận không được nói ra một cách tường minh, mà để cho người nghe dựa vào quan hệ lập luận mà rút ra. Ví dụ : – U, thì lấy! Con lớn thuốc, con bé thuốc Thuốc lắm rồi sau cũng có lúc được đi ăn mày (Nam Cao- Nước mắt) Hàm ý ngữ nghĩa: Con cái ốm đau nên hết cả tiền. – Cũng thuộc hàm ý ngữ nghĩa là những hàm ý được suy ra từ một quan hệ lập luận đã cho một cách tường minh trong phát ngôn. Ví dụ: “Nếu trời mưa thì tôi ở nhà” – ta rút ra được một hàm ý đối nghịch- hàm ý ngữ nghĩa: “Nếu trời đẹp thì tôi đi chơi” Ví dụ 2: Bốn cái ghế đã hỏng hết ba có hàm ý ngữ nghĩa “ Một cái còn dùng được” Hàm ý ngữ nghĩa ít lệ thuộc vào hoàn cảnh giao tiếp. b. Hàm ý ngữ dụng (ngụ ý) Ví dụ 1: Cán bộ tổ chức – nhân sự A đã đến hỏi giáo sư B về sinh viên C. Cuộc đối thoại như sau: – Thưa Giáo sư, năng lực nghiên cứu khoa học của sinh viên C thế nào ạ? – À, C là một sinh viên chăm chỉ, đoàn kết với bạn bè. Giáo sư B không trả lời thẳng vào nội dung câu hỏi của cán bộ A và nói lệch sang vấn đề hạnh kiểm của C. Ngụ ý của phát ngôn của Giáo sư B là năng lực khoa học của C không có gì đáng nói. Ví dụ 2: Chồng đi dự tiệc đến khuya mới về, thấy vợ ngồi chờ liền nói: – Đã nửa đêm mà khách khứa chưa ai về! Phát ngôn này có ngụ ý “Anh về như thế này vẫn là sớm đấy em ạ”. 3. Sự khác nhau giữa tiền giả định và hàm ý a. Quan hệ với ý nghĩa tường minh TGĐ đã được các nhân vật giao tiếp mặc nhiên thừa nhận, dựa vào nó mà người nói tạo ra ý nghĩa tường minh trong phát ngôn của mình. TGĐ không phụ thuộc vào hoàn cảnh giao tiếp. Hàm ý là những hiểu biết có thể suy ra từ ý nghĩa tường minh và tiền giả định của ý nghĩa tường minh. Cơ sở để suy ra hàm ý là các “lẽ thường”. Hàm ý dựa vào ngữ cảnh giao tiếp. Hàm ý có thể là kết luận r còn ý nghĩa tường minh là luận cứ. Ví dụ: A- Vân đi đâu rồi nhỉ? B- Thưa thầy, hôm nay là thứ bảy mà. (r: Vân đi chơi với người yêu) Hoặc ý nghĩa tường minh là kết luận r, còn hàm ý là luận cứ. A – Tối nào nó cũng đi chơi với người yêu, chẳng lo học. B – Đâu có ạ, tuần lễ bảy tối thì sáu tối bạn ấy đọc sách đến khuya mà. (hàm ý : Vân chỉ vắng mặt tối thứ bảy hằng tuần.) b) Quan hệ với hình thức ngôn ngữ tạo nên phát ngôn – Tiền giả định có quan hệ với các yếu tố ngôn ngữ cấu thành phát ngôn, có những dấu hiệu ngôn ngữ đánh dấu nó. Ví dụ – Anh ta đang lo đám tang cho bà mẹ vợ khó tính của anh ta. Có các TGĐ : + Anh ta có mẹ vợ. + Mẹ vợ anh ta mới chết. – Hàm ý, trái lại không tất yếu phải được đánh dấu bởi các dấu hiệu ngôn ngữ. Ví dụ: Phát ngôn “Mưa rồi!” có các hàm ý khác nhau nếu xuất hiện trong những hoàn cảnh giao tiếp khác nhau. c) Lượng tin và tính năng động hội thoại. Ý nghĩa tường minh và hàm ý có tính năng động hội thoại cao hơn là TGĐ, có nghĩa là ý nghĩa tường minh và hàm ý (nằm trong ý định truyền báo của phát ngôn) là một giai đoạn trong cuộc thoại, từ giai đoạn này mà hội thoại tiến lên bước mới. Ví dụ: Sp1 – Anh ta đã cai thuốc lá. Sp2 – Thế à, anh ta cai nó có vất vả lắm không? Sp1 – Cũng khá vất vả. → Cuộc thoại tiến lên dựa vào ý nghĩa tường minh của phát ngôn. Ví dụ: Sp1- Anh ta đã cai thuốc lá. Sp2 -Thế à? Bây giờ anh ta không phải vay tiền bạn nữa nhỉ ? Sp1- Cũng chẳng khá lên được, bỏ thuốc lá thì lại nghiện cà phê. Ba đấm bằng một đạp. → Cuộc thoại tiến lên nhờ vào hàm ý “Anh ta có thể tiết kiệm được tiền” d) Phản ứng đối với các dạng phát ngôn. Trừ những TGĐ đóng vai trò ý nghĩa hàm ẩn không tự nhiên, các TGĐ thông thường có những đặc điểm sau đây khi phát ngôn biến đổi dạng: -Tính chất kháng phủ định: TGĐ giữ nguyên khi phát ngôn chuyển từ dạng khẳng định sang dạng phủ định. Nó chống lại phủ định. Ví dụ: – Thắng đi lấy thuốc cho vợ. → – Thắng không đi lấy thuốc cho vợ (TGĐ vẫn giữ nguyên: Thắng đã có vợ) – Tính chất bất biến khi phát ngôn thay đổi về hành vi ngôn ngữ tạo ra nó. TGĐ của phát ngôn xác tín vẫn giữ nguyên khi phát ngôn này chuyển thành phát ngôn hỏi, mệnh lệnh – Thắng đi lấy thuốc cho vợ → – Thắng đi lấy thuốc cho vợ phải không? → – Đi lấy thuốc cho vợ đi, Thắng! (TGĐ vẫn giữ nguyên: Thắng đã có vợ) – Tính chất không thể khử bỏ TGĐ không thể bị loại bỏ ngay trong cùng một phát ngôn bởi cùng một người nói ra.Không thể nói: – Thắng đi lấy thuốc cho vợ nhưng Thắng không có vợ. Hàm ý không có những đặc điểm nói trên, cụ thể : – Hàm ý không giữ nguyên khi phát ngôn chuyển từ khẳng định sang phủ định. Ví dụ – Anh ta đã cai thuốc lá. (hàm ý: Anh ta đã khoẻ ra) – Anh ta không cai thuốc lá. (hàm ý thay đổi) – Hàm ý không giữ nguyên hành vi ngôn ngữ khi hành vi ngôn ngữ thay đổi đối với ý nghĩa tường minh. Ví dụ : -Anh Thắng đã cai thuốc lá. (hàm ý: Anh ta đã khoẻ ra). Nếu hành vi ngôn ngữ thay đổi: – Anh Thắng có cai thuốc lá không? – Hãy cai thuốc lá đi, Thắng! thì hàm ý của các hành vi ngôn ngữ đó là khác nhau. – Hàm ý có thể khử một cách dễ dàng nhờ kết tử đối nghịch. Ví dụ: – Anh ta đã cai thuốc lá nhưng anh ta không khoẻ ra. IV. NGHĨA HÀM ẨN KHÔNG TỰ NHIÊN Nghĩa hàm ẩn không tự nhiên (nghĩa hàm ẩn cố ý) là nghĩa hàm ẩn được người nói chủ ý tạo ra bằng cách vi phạm các quy tắc ngữ dụng học. 1. Cơ chế tạo ra các ý nghĩa hàm ẩn không tự nhiên 1.1. Sự vi phạm quy tắc chiếu vật và chỉ xuất – Thay đổi nghĩa biểu vật của từ ngữ Ví dụ: Vợ: – Anh có nhớ chín tháng trước anh đi nghỉ ở biển trong 2 tuần và nói là câu được 2 con cá không? (1) Chồng: – Nhớ chứ, hai con cá thật tuyệt. (2) Vợ: – Chiều nay, một trong hai con cá đó gọi điện đến nói rằng có con với anh đấy! (3) (Phân tích: Phát ngôn (1), (2), biểu thức “hai con cá” chiếu vật vào 2 con cá thật. Phát ngôn (3) “một trong 2 con cá” chiếu vật vào một trong 2 phụ nữ tạo ra nghĩa hàm ẩn: “Tôi biết tỏng chuyện nhăng nhít của anh rồi, đừng dối trá nữa.”) – Lấy các biểu thức khác nhau chiếu vào một sự vật Ví dụ: Anh nhân viên trẻ A khi phát hiện ra đồng nghiệp già B có cô con gái xinh. Anh ta bèn đổi gọi B từ “bác” sang “bố” tạo ra nghĩa hàm ẩn “Con muốn làm con rể bố”. 1.2. Các hành vi ngôn ngữ gián tiếp Các hành vi ngôn ngữ gián tiếp chính là nghĩa hàm ẩn không tự nhiên. Ví dụ : Thầy giáo hỏi một học sinh vào lớp muộn: – Bây giờ là mấy giờ rồi? (Hàm ý: Phê bình, cảnh cáo) 1.3 Sự vi phạm các qui tắc lập luận Trong quan hệ lập luận, có khi người nói chỉ đưa ra luận cứ để người nghe suy ra kết luận, hoặc đưa ra kết luận để người nghe suy ra luận cứ. Không hoàn tất các bước lập luận là cách thường được dùng để tạo ra các nghĩa hàm ý. Ví dụ: Xế chiều 30 tết: Chồng: – Anh tin là em sẽ không đến “Dạ hội năm mới” với chiếc váy áo kiểu cũ. Vợ: – Ôi, cưng của em! Anh thật chu đáo quá! Chồng: – Vì vậy anh chỉ mua trước một vé. 1.4 Sự vi phạm các quy tắc hội thoại Ví dụ: Sp1 – Cậu có biết Thắng bây giờ ở đâu không? Sp2 – Có cái xe SH dựng trước phòng cái Thuỷ đấy. Ở ví dụ này Sp2 đã vi phạm một cách cố ý qui tắc hội thoại : Hỏi-Trả lời → Hỏi – miêu tả để ngầm trả lời cho sp1. 1.5 Phương châm cộng tác hội thoại của Grice và ý nghĩa hàm ẩn 1.5.1 Vi phạm nguyên tắc về chất: Nguyên tắc về chất : Đừng nói gì mà anh tin rằng không đúng.Đừng nói điều gì mà anh không có đủ bằng chứng. Ví dụ : A -Cái Thuỷ có bản lĩnh đấy chứ! B -Cái Thuỷ ấy à? Một tảng bê tông, đụng vào nó chỉ có sứt đầu mẻ trán. (Hàm ý: Thuỷ cứng cỏi, không dễ bắt nạt) 1.5.2 Vi phạm nguyên tắc về lượng: Nguyên tắc về lượng: Hãy làm cho phần đóng góp của anh có lượng tin đúng như đòi hỏi của đích cuộc thoại. Đừng làm cho lượng tin của anh lớn hơn yêu cầu mà nó được đòi hỏi. Sự vi phạm nguyên tắc này thể hiện ở chỗ: lượng tin nhiều hơn cần thiết hoặc lượng tin ít hơn cần thiết nhằm thể hiện hàm ý. Ví dụ a): Lượng tin nhiều hơn cần thiết –Tạo hàm ý. A – Bác có thấy con lợn cưới của tôi chạy qua đây không? B – Từ khi tôi mặc chiếc áo mới đứng đây đến giờ, tôi chả thấy con lợn nào chạy qua đây cả. Ví dụ b): Lượng tin ít hơn cần thiết –Tạo hàm ý. – Trẻ con là trẻ con – Chiến tranh là chiến tranh 1.5.3 Vi phạm nguyên tắc quan hệ (quan yếu) Nguyên tắc quan yếu: Hãy làm cho phần đóng góp của anh quan yếu, tức là có dính líu đến câu chuyện đang diễn ra. Vi phạm nguyên tắc này để tạo hàm ý. Ví dụ: Sp1: – Này, lại xem tin giật gân này. Sp2: – Ối, lộ hàng ghê quá! Sp3: – Tao buồn ngủ quá! → Tao không quan tâm chuyện đó. 1.5.4 Vi phạm nguyên tắc cách thức Nội dung của nguyên tắc này: Hãy tránh lối nói tối nghĩa, mập mờ, mơ hồ. Hãy nói ngắn gọn, có trật tự. Sự vi phạm nguyên tắc này thể hiện hàm ý. Ví dụ : Chồng: – Bé Trà Mi hôm nay rất ngoan, phải thưởng cho bé cái gì chứ? Vợ: – Kờ E Mờ nhá! Hàm ý chưa cho con biết để hoặc xem chồng có đồng ý không (sợ chồng không đồng ý) hoặc sợ con đòi ăn ngay khi họ chưa chuẩn bị cho con đi chơi. 2. Nghĩa hàm ẩn không tự nhiên trong tác phẩm văn học Trong tác phẩm văn học, nghĩa hàm ẩn không tự nhiên lớn nhất chính là tư tưởng chủ đề. Ví dụ: “Rừng xà nu” có tư tưởng chủ đề là đường lối cách mạng của Đảng tại miền Nam trong giai đoạn 1960 – 1975: “Dùng bạo lực cách mạng đập tan bạo lực phản cách mạng, giải phóng miền Nam, thống nhất nước nhà”. Tư tưởng ấy được phát biểu qua lời cụ Mết: “Chúng nó đã cầm súng, mình phải cầm giáo” Nghĩa hàm ẩn không tự nhiên trong tác phẩm văn học là nghĩa hàm ẩn trong lời của các nhân vật giao tiếp, trong miêu tả, trong sự trần thuật của tác giả… Ví dụ: Khi đang ăn cám, bà cụ Tứ nói với 2 người con “- Xóm ta khối nhà chẳng có cám mà ăn cơ đấy chúng mày ạ.”có hàm ý: “Nhà ta còn may mắn hơn người khác vì có cám mà ăn”. Bài tập 1. Chỉ ra tiền giả định của phát ngôn thứ nhất trong các đối thoại sau đây: a) Hải: – Vân ơi, ra xúc lúa vào! Vân: – Còn lâu trời mới mưa. b) Hải: – Mở cửa ra chứ! Vân: – Vâng ạ. c) Hải: – Nó lại về Hội An rồi. Vân: – Thế ai đi học cho nó đây. 2. Chỉ ra hàm ý của phát ngôn thứ nhất trong các đối thoại sau: a) – Cơm nguội rồi mẹ ạ. – Thì con tự ăn lấy một bữa xem sao. b) – Cô giáo vừa mới ra khỏi nhà đó em. – Tiếc quá, em bị kẹt xe dọc đường chị à. c) Vợ: – Nhà hết gạo ăn rồi anh ạ. Chồng: – Khổ nỗi, chủ xưởng chưa trả lương! 3. Tìm hàm ý của các phát ngôn sau: – Nếu không lỡ tàu thì tôi đã về kịp – Đối với mẹ nó, nó còn ăn ở như thế nữa là! – Bài toán trước nó còn làm được nữa là bài toán này. 4. Tìm hàm ý của các đơn vị được gạch chân. Hàm ý đó được tạo ra bằng cách nào? a. – Này anh bồi, trên tường có con gián. – Ồ, thưa ông, đó là cái đinh ạ. – Nếu vậy thì cái đinh của anh đang bò lung tung đấy. b. Mới rồi tôi nằm mơ thấy mình đang giảng bài trên lớp. Giật mình tỉnh dậy, tôi thấy đúng là mình đang giảng bài thật. c. Người vợ quay sang dặn chồng: “Em chạy sang hàng xóm ít phút. Ở nhà anh đừng quên khuấy súp nửa giờ một lần nhé.” d. Sư ăn thịt chó, chú tiểu biết bèn hỏi: “Thầy ăn gì đấy ạ?” Sư trả lời “Tao ăn đậu phụ” Vừa lúc ấy, ngoài cổng chùa có tiếng ồn ào, sư nói “Mày ra xem ngoài cổng có chuyện gì.” Chú tiểu chạy ra cổng và chạy vào nói: “Thưa thầy, đậu phụ làng cắn đậu phụ chùa ạ.”. 5. Đọc các truyện cười dưới đây và chỉ ra nghĩa hàm ẩn và cách chúng được tạo ra: a. Con đầu lòng. Một người đàn ông vô cùng rối loạn gọi đến bệnh viện: “ vợ tôi đang mang thai, cô ấy sắp sinh rồi, chỉ còn 2 phút nữa thôi!!” “Đó có phải là con đầu lòng của cô âý không?”, bác sĩ hỏi. “Đồ ngu”. Người đàn ông quát: “Tôi là chồng của cô ấy” b. Ai ghen? Bà chủ nhà nói với cô giúp việc: -Ông nhà tôi lại tằng tịu với cô thư ký rồi! -Thưa bà, tôi không tin! Chắc bà nói thế để tôi ghen chứ gì? c. Bò điên Tại một nông trại, hai con bò nói chuyện với nhau. -Ê bò, nghe nói ở đây có con bò mắc bệnh bò điên, mày biết nó là con nào không? -Tao đâu biết. Tao đâu phải bò, tao là máy bay. d. Vợ lảo đảo bước vào nhà, rên rỉ: – Anh ơi, thật khủng khiếp. Một chiếc xe tải đồ sộ đã đâm thẳng vào xe của em, làm nó bẹp rúm ró rồi! – Ôi! Không sao, em còn lành lặn là tốt. Thế em có kịp dạy cho hắn một bài học về tốc độ không? – Không kịp Hắn để xe ở đấy và chuồn đi từ trước khi xe đâm nhau cơ. e. Đêm, về nhà, chồng nói với vợ: “Trong bóng tối dày đặc, trông em y như một thiên thần vậy.” f. “Cô đặc” thông tin Đang biên tập bài viết của một phóng viên, thư ký toà soạn gọi anh này lên khiển trách: – Bài này chỉ cần viết trong 50 chữ, mà anh viết tới 500 chữ! Anh có biết một diện tích như vậy trên mặt báo giá bao nhiêu tiền không? Mang về “cô đặc” lại cho tôi! Cuối cùng, tin đó được đăng như sau: ”Nguyễn Thanh X., Hà Nội. Tối 22/5, bật lửa soi xem xăng xe còn hay hết. Xăng còn. X. thọ 30 tuổi”. Đề kiểm tra 1. Xây dựng 3 lập luận. Chỉ ra luận cứ, kết luận, tác tử lập luận, kết tử lập luận (nếu có) và lẽ thường của các lập luận đó. 2. Chỉ ra tiền giả định và hàm ý của phần được gạch chân: Quan tòa hỏi: – Vì sao anh gọi người phụ nữ này là con bò? – Tôi không nói vậy. Tôi gọi con gái bà ấy là con bê. Chương 3 HÀNH VI NGÔN NGỮ NGỮ DỤNG HỌC I. CÁC HÀNH VI NGÔN NGỮ (hành động ngôn ngữ) 1. Khái niệm hành vi ngôn ngữ Hành vi ngôn ngữ là loại hành động đặc biệt mà phương tiện là ngôn ngữ, được thực hiện khi ta nói năng. Ví dụ: Để xin lỗi vợ vì đã đi nhậu quá nhiều, chồng có thể dùng các hành động vật lí như rửa chén, quét nhà, chăm con, tặng quà cho vợ, có thể dùng thái độ như tươi cười vui vẻ…, cũng có thể dùng lời nói: […]… đoán 2 Phát ngôn ngữ vi và biểu thức ngữ vi 2.1 Phát ngôn ngữ vi a Khái niệm:Phát ngôn ngữ vi là các phát ngôn biểu hiện các hành vi ngôn ngữ Ví dụ : – Xin bà con yên tâm, tôi sẽ không bao che khuyết điểm cho ai (phát ngôn cam kết) – Đi đi! (Phát ngôn ra lệnh) – Cô đưa cho tôi bản báo cáo chiều qua (Phát ngôn yêu cầu) – Biển xanh, lặng sóng, gió nhẹ (Phát ngôn miêu tả) b Phân loại phát ngôn ngữ vi… được thể hiện bằng ngôn ngữ, được thực hiện ngay trong diễn ngôn, ta gọi đó là hành vi ngôn ngữ: hành vi xin lỗi 2 Ba loại hành vi ngôn ngữ a Hành vi tạo lời là hành vi sử dụng các yếu tố của ngôn ngữ như ngữ âm, từ và các quy tắc hoạt động của chúng để tạo ra 1 phát ngôn cóhình thức và nội dung Nói một cách đơn giản, hành vi tạo lời là hành động nói ra một điều gì đó Ví dụ: Để có phát ngôn “Trời mưa.”… vi Austin chia phát ngôn ngữ vi thành 2 loại: · Phát ngôn ngữ vi tường minh là những phát ngôn có động từ ngữ vi Ví dụ: – Tôi hỏi ngày mai anh có đi không? – Chị biểu em đứng dậy! – Mẹ khuyên con nên viết cẩn thận hơn – Tôi hứa mai tôi sẽ đến – Phát ngôn ngữ vi nguyên cấp là phát ngôn ngữ vi không có động từ ngữ vi Ví dụ: – Ngày mai anh có đi không? – Đứng dậy! – Con nên viết cẩn thận hơn – Mai tôi… thực hiện bằng lời nói Nói xong phát ngôn trên, chủ thể đã thực hiện được hành động thách thức Hành vi ở lời (tại lời) đặt người nói và người nghe vào những nghĩa vụ và quyền lợi mới so với tình trạng của họ trước khi thực hiện hành vi ở lời đó c Hành vi mượn lời: là những hành vi “mượn” phương tiện ngôn ngữ hay đúng hơn là mượn phát ngôn để gây ra 1 hiệu quả ngoài ngôn ngữ naò đó ở người nghe, người… nhân đến trễ, CH ẩn của Sp1 là hành vi xin lỗi Sp2 hồi đáp cho chính hành vi CH đó bằng hành vi chấp nhận lời xin lỗi (Không sao) và giải thích (hành vi phụ thuộc: Cuộc họp vẫn…) Sp2 không hồi đáp cho hành vi PT của Sp1 5 Hành vi ngôn ngữ Hành vi ngôn ngữ là đơn vị nhỏ nhất của “ngữ pháp hội thoại” – Các ứng xử bằng lời (và bằng các yếu tố kèm ngôn ngữ) đều căn cứ vào các hành vi ngôn ngữ đi trước,… khớp ghép: là sự ăn khớp giữa lời nói và hiện thực theo hai chiều: – Từ ngôn ngữ đến hiện thực: Hành vi ngôn ngữ xảy ra trước, hiện thực xảy ra sau đúng như thế (hướng khớp ghép: lời – hiện thực) Ví dụ : hành vi ra lệnh “Đóng cửa lại” xảy ra trước Sau mệnh lệnh đó, một người sẽ đến gần cửa và đóng lại – Từ hiện thực tới ngôn ngữ: hiện thực xảy ra trước, hành vi ngôn ngữ xảy ra sau: Ví dụ: Hiện thực… p1 ,q1 r1 p2,q2 r2 R p3 q3 r3 Không có diễn ngôn nào không phải là lập luận, hoặc là lập luận đơn giản, hoặc là lập luận phức hợp Tư tưởng chủ đề của toàn bộ diễn ngôn có thể xem là R lớn và tư tưởng chủ đề của từng đoạn hợp thành diễn ngôn là những r Một đoạn là một lập luận bộ phận, tất cả hợp lại thành lập luận lớn chung cho toàn bộ diễn ngôn 2 Lập luận và thuyết phục Lập luận là một hành vi ở lời… phục được người nghe không lại là điều khác 3 Lập luận và chứng minh, suy diễn (lô gic) Nói tới lập luận là thường nghĩ tới suy luận, diễn dịch, suy luận lô gíc, lập luận lôgíc Tuy nhiên lập luận có mặt khắp nơi, đặc biệt trong diễn ngôn đời thường – Lập luận là hoạt động ngôn ngữ thuộc ngữ dụng, suy diễn, chứng minh là thao tác của logic – Chứng minh, suy diễn có tính tất yếu, dựa trên các quy tắc logic,… không im lặng kéo dài, hoặc dẫm dạp lên nhau) + Hệ thống các yếu tố kèm ngôn ngữ (Sử dụng sao cho phù hợp Ví dụ không thể 1 người cười và 1 người nặng mặt) 4 Các yếu tố kèm ngôn ngữ Các yếu tố kèm ngôn ngữ là điệu bộ, cử chỉ -Trong hội thoại, ngôn ngữ là công cụ chính, ngoài ra còn phải sử dụng các yếu tố kèm lời – Các yếu tố kèm ngôn ngữ rất phong phú, gồm: + Yếu tố kèm lời tĩnh: diện mạo, trang phục…… yêu cầu) b Điều kiện chuẩn bị: gồm những hiểu biết của người phát ngôn: năng lực, lợi ích, ý định của người nghe và về các quan hệ giữa người nói và người nghe Ví dụ: Hành vi ra lệnh: Đóng cửa sổ lại! có 2 điều kiện chuẩn bị sau: – Người nói có vị thế xã hội cao hơn người nghe – Người nghe có khả năng đóng cửa sổ lại c Điều kiện chân thành: chỉ ra trạng thái tâm lí của người phát ngôn Với lời hứa, người

Xem thêm:   Tiếng việt lớp 1 sách chân trời sáng tạo – Chủ đề 1 – Bài 1 |Tiếng Việt lớp 1

Xem thêm :  5 cách tăng tốc độ copy cho USB trên Windows 10

– Xem thêm –

Xem thêm: NGHĨA TƯỜNG MINH (HIỂN NGÔN) VÀ NGHĨA HÀM ẨN (HÀM NGÔN, NGHĨA TƯỜNG MINH (HIỂN NGÔN) VÀ NGHĨA HÀM ẨN (HÀM NGÔN, NGHĨA TƯỜNG MINH (HIỂN NGÔN) VÀ NGHĨA HÀM ẨN (HÀM NGÔN

Xem thêm bài viết thuộc chuyên mục: Giáo Dục

Related Articles

Trả lời

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *

Back to top button